Statuty litewskie (szczegółowo)
Litwa przez Unią Lubelską (1569 r.) miała ustrój odmienny od ustroju Polski. Księstwo Litewskie było o wiele bardziej podatne na myśl romanistyczną aniżeli Korona Polska. Przed 1569 r. stosunki społeczno-ustrojowe na Litwie opierały się o silną władzę monarszą, nie było demokracji – a więc nie było oporów w stosunku do prawa rzymskiego. W XVI w. Litwa po raz pierwszy otwierała się w swoich dziejach na Europę. Poprzez związek z Polską Litwa mogła „wejść” do Europy. I. Kodeks – przygotowany w 1522 r., wszedł w życie w 1529 r. ~ 300 art. II. Kodeks wszedł w życie w 1566 r. ~ 400 art. III. Kodeks wszedł w życie w 1588 r. ~ 500 art. Każdy kolejny kodeks był obszerniejszy od poprzedniego. W ciągu 60 lat na Litwie trzykrotnie skodyfikowano prawo, co było zjawiskiem nietypowym w ówczesnych czasach. I. Statut: Nurt kodyfikacyjny na Litwie rozpoczął się w XV w., jako odbicie powszechnej tendencji do spisania i ujednolicenia prawa. W 1501r. Wielki Książe Litewski Aleksander wydał przywilej dla Ziemi Wołyńskiej, który miał obowiązywać tak długo jak długo nie powstanie jednolity kodeks. w 1514 r. Stany zaczęły się upominać o Statuty. w 1522 r. Statuty były już gotowe, jednak zatwierdzono je dopiero w 1529 r. I Statut Litewski wsparty był głównie na prawie zwyczajowym, z bardzo niewielkimi śladami prawa rzymskiego. Dotyczył prawa sądowego, ustroju państwowego i organizacji społeczeństwa. II. Statut: Był przewidziany w związku z zacieśnieniem związku Polsko-Litewskiego (1569). W 1551 r. Zygmunt August powołał 10-osobową komisję kodyfikacyjną, w skład której wchodzili m.in. Augustyn Rotundus (entuzjasta prawa rzymskiego i zwolennik silnej władzy monarszej) oraz Piotr Rozjusz. II Statut wykazywał większy wpływ prawa polskiego oraz prawa rzymskiego, nadal jednak główny trzon stanowi prawo zwyczajowe litewskie. Statut był obszerniejszy od poprzedniego i bardziej postępowy, zarówno w rozwiązaniach jak i w systematyce. III. Statut: Powstał jako wynik Unii Lubelskiej w 1569 r., w związku z postulatami zbliżenia systemów prawnych Korony i Litwy. Poprawa II Statutu. Poprawa II Statutu została zaprojektowana już w 1569 r. – tak bardzo widoczne były różnice między tymi prawami. Powołano komisję do poprawy (deputatów), którzy mieli uzgodnić ustrój wewnętrzny Polski i Litwy. W 1588 r. na Sejmie (na którym nie pojawili się Litwini) Koroniarze uchwalili III Statut Litewski, zachowujący w pełni odrębność systemu prawnego Litwy (nie doszło do unifikacji statutów polskiego i litewskiego, ponieważ Litwini nie zamierzali pozbywać się poczucia odrębności narodowej – Litwini w odrębności prawa sądowego upatrywali ważnego elementu zachowania odrębności narodowej). A. Rotundus również pracował nad tym Statutem. Wstęp był pisany przez kanclerza Sapiehę, który podkreślał w nim ideę państwa prawnego, którego celem jest obrona wolności, praw obywatelskich, a władca jest posłuszny prawu. Mamy tam pochwałę wolności jako sprawy najdroższej człowiekowi, za którą warto nawet oddać życie. III Statut stanowi kolejny krok naprzód, jednak pomiędzy II a III różnice nie SA tak widoczne jak pomiędzy I a II.
W Statucie tym widać wyraźne wpływy prawa polskiego – zrealizowano myśl Modrzewskiego o karze za mężobójstwo (kara śmierci niezależnie od stanu winnego – w przypadku zbrodni umyślnej). III Statut przetrwał do 1840 r. We wszystkich Statutach wyraźnie pojawia się proces publiczno-skargowy. W Statucie I – 20 przypadków karanych śmiercią; w Statucie II – 60 kar śmierci; w Statucie III – już 100 przypadków kary śmierci. Mimo takiego zaostrzenia systemu karnego w Statutach znajdujemy elementy humanitarne, np. dolna granica wielu 16 lat dla karalności. W III Statucie – sąd w rzeczach wątpliwych skłonniejszy miał być do stosowania zasady in dubio pro reo; ponadto ludzie ubodzy mogli uzyskać dostęp do adwokata z urzędu. Statuty w zasadzie były prawem wspólnym dla ludzi wszystkich stanów, z wyjątkiem duchowieństwa i mieszczan na prawie magdeburskim. W uproszczeniu – odnosiły się do szlachty i chłopów, co nie znaczy, że doszło do równouprawnienia – w treści statutów obie grupy potraktowane były oddzielnie.