Uznanie za zmarłego
jest tu podwójna regulacja: - zawarta w kc, - zawarta w kpc Następuje wtedy gdy osoba jest zaginiona ( nie wiemy czy żyje, czy nie ). Ma charakter konstytutywny.
Przesłanki dotyczące uznania za zmarłego:
a) fakt zaginięcia- nie wiadomo, czy osoba żyje czy nie b) upływ czasu
1)
w warunkach zwykłych
( Art. 29. §1. )- 10 lat od końca roku kalendarzowego, w którym zaginiony według istniejących wiadomości jeszcze żył ( np. ostatnia wiadomość- w czerwcu 1987, termin zaczyna biec od 01.01.1988 i upływa 31.12.1997 ). Wymagany czas może ulec:
- skróceniu ( jeśli w chwili uznania za zmarłego zaginiony ukończył lat 70, wystarcza 5 lat ). - wydłużeniu ( Art. 29. §2.- nie można uznać za zmarłego osoby przed ukończeniem 23 roku życia- dziecku zaginionemu trudniej jest nawiązać kontakt, poza tym 13 lat to początek ograniczonej zdolności do czynności prawnych ).
2) w warunkach szczególnego niebezpieczeństwa
a) w warunkach pokojowych ( Art. 30 )
- §1: zaginięcie w czasie podróży morskiej lub powietrznej w związku z katastrofą- 6 miesięcy od dnia, w którym nastąpiła katastrofa,
- §2- katastrofy nie można stwierdzić ( np. dwie osoby lecą awionetką czy helikopterem, a nie ma szczątków )- bieg terminu 6miesięcznego zaczyna się z chwilą upływu roku od dnia, w którym statek miał przybyć do portu przeznaczenia, a jeśli portu przeznaczenia nie było, to po upływie 2 lat od dnia, w którym była o nim ostatnia wiadomość. - §3- w innych wypadkach 1 rok od dnia, w którym niebezpieczeństwo ustało lub według wszelkich okoliczności powinno było ustać ( pożar, powódź, trzęsienie ziemi, wyprawa górska, szkoły przeżycia )- wiele zależy od tego czy są świadkowie - jeśli są świadkowie- to stwierdzenie zgonu, - jeśli nie ma świadków- to uznanie za zmarłego,
b) w warunkach wojennych
( regulują to przepisy wprowadzające kc- jeszcze niedawno wydawało się, że nie ma sensu poruszać tego zagadnienia, ale wobec wojny w Iraku, przepisy te mogą znaleźć zastosowanie).
- ogólne niebezpieczeństwo wojenne ( art. XXVIII pwkc )
-gdy ktoś brał udział w działaniach wojennych -gdy ktoś przebywał na obszarze objętym działaniami wojennymi a istnieje prawdopodobieństwo, że jego zaginięcie pozostaje w związku z wywołanym tymi działaniami niebezpieczeństwem dla życia, -gdy ktoś był w czasie wojny lub działań wojennych pozbawiony wolności przez
władze obcego państwa i osadzony w miejscu, gdzie jego życiu groziło szczególne niebezpieczeństwo ( art. XXIX pwkc ). Uznaje się go za zmarłego po upływie 1 roku od końca roku kalendarzowego, w którym działania wojenne zostały zakończone.
- szczególne niebezpieczeństwo wojenne ( art. XXX pwkc ) - gdy ktoś w czasie wojny został wywieziony przymusowo poza granice upływie 3 lata od końca roku kalendarzowego, w którym wojna lub działania wojenne zostały zakończone. państwa, uznany może być za zmarłego po
Dodatkowe adnotacje: - bieg terminów do uznania za zmarłego liczonych od końca roku kalendarzowego w którym wojna lub działania wojenne zostały zakończone, rozpoczyna się dla zaginionych w związku z wojną 1939- 1945 z dniem 9 maja 1945 ( art. XXXII pwkc ) - jeśli koniec terminów przypada na okres wojny lub działań wojennych ( to jest kolejnej wojny ), uznanie za zmarłego nie może nastąpić przed upływem 1 roku, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym wojna lub działania wojenne zostały zakończone, chyba, że według okoliczności, nie mogły one mieć wpływu na wiadomości o życiu zaginionego.
Art. 32.- domniemanie równoczesności śmierci- gdy w katastrofie zginęło jednocześnie kilka osób, przyjmuje się, że zmarły jednocześnie ( nie ma domniemania przeżycia- jak w Kodeksie Napoleona, co ma istotne znaczenie dla dziedziczenia ) à jest domniemanie wzruszalne (iuris tantum) i może być obalone przeciwdowodem. Przebieg postępowania o uznanie za zmarłego (art. 526-534 kpc)
Wniosek o uznanie za zmarłego może zgłosić każdy zainteresowany (art.527 kpc) Dopiero 1 rok przed upływem terminu niezbędnego do uznania za zmarłego można wystąpić do sądu z wnioskiem o przeprowadzenie postępowania (art. 528 kpc). Sąd musi dać ogłoszenie w piśmie poczytnym na terenie państwa i podać publicznie do wiadomości (art.531 kpc). Wyznacza termin- od 3 do 6 miesięcy, w którym wzywany ma się zgłosić do sądu. Dopiero po upływie terminu wyznaczonego przez kc następuje uznanie za zmarłego w formie postanowienia. Ma ona charakter konstytutywny. Zgodnie z Art. 31. domniemywa się, że zaginiony zmarł w chwili oznaczonej w orzeczeniu o uznaniu za zmarłego. Jako chwilę domniemanej śmierci zaginionego oznacza się chwilę, która wg wszelkich okoliczności jest najbardziej prawdopodobna, a w braku wszelkich danych- pierwszy dzień terminu, z którego upływem uznanie za zmarłego stało się możliwe. Np. ostatnia wiadomość o Kowalskim była w listopadzie 1982. Termin zaczyna więc biec 01.01.1983. 10 lat mija 31.12.1992. Postanowienie o uznaniu za zmarłego zapada 05.01.1993. Pierwszym dniem terminu jest 01.01.1983, a nie 01.01.1993 ( jest to częsty błąd ). Wymyślono to po to, aby bardziej realne stały się daty śmierci podczas wojny. Art. 31 §3.- jeżeli ustalono tylko dzień śmierci, to za chwilę domniemanej śmierci uznaje się koniec tego dnia . Skutki: a) ustanie małżeństwa, b) otwarcie spadku, c) wygasają prawa niemajątkowe. Co się dzieje, jeśli osoba uznana za zmarłego żyje? Czym można zmienić datę domniemanej śmierci?
Uchylenie postanowień uznania z zmarłego oraz stwierdzających zgon:
Właściwy jest sąd, który w pierwszej instancji orzekł uznanie za zmarłego lub stwierdzenie zgonu. (art. 540 kpc) Domniemanie śmierci wynikające z postanowienia sądu o uznaniu za zmarłego jest domniemaniem nieusuwalnym (praesumptio iuris ac de iure). Zmiana raz ustalonej daty śmierci, jest możliwa tylko wtedy, gdy sąd stwierdził jednoznacznie zgon ( np. są zwłoki ). Art. 542 kpc- w razie przeprowadzenia postępowania, sąd uchyla postanowienie, jeśli jednoznacznie stwierdzi zgon. Art. 543 kpc- jeśli osoba uznana za zmarłą lub osoba, której stwierdzono zgon zjawi się w sądzie i potwierdzi swoją tożsamość, sąd niezwłocznie uchyla postanowienie. Taka osoba: a) odzyskuje prawa osobiste, b) roszczenie o wydanie spadku, c) małżeństwo- reguluje to Art. 55 kro.
- jeśli osoba, której małżonek został uznany za zmarłego, zawarła związek małżeński, to - co do zasady drugiego małżeństwo jest ważne - drugie małżeństwo jest nieważne, jeśli małżonkowie ( drugie małżeństwo) działali w złej wierze w chwili zawarcia związku małżeńskiego ( tzn. wiedzieli, że poprzedni małżonek żyje )- wówczas drugie małżeństwo jest nieważne jako bigamiczne. - jeśli nie było drugiego małżeństwa, to pierwsze jest nadal ważne.