Odpowiedzialność konstytucyjna członków rządu
Odpowiedzialność konstytucyjna(prawna) - „przewidziane prawem konstytucyjnym konsekwencje postępowania osób zajmujących wysokie stanowiska państwowe za naruszenie Konstytucji lub innych ustaw w związku z wykonywaniem ich funkcji”1. Stanowi formę odpowiedzialności zindywidualizowanej, niezbędne do jej określenia jest stwierdzenie winy. Wymierzenie kary ma charakter szczególny i dotyczy tylko tego rodzaju odpowiedzialności.
1.Zakres podmiotowy odpowiedzialności konstytucyjnej
Charakter odpowiedzialności prawnej jest ograniczony, związany ściśle z kategorią osób piastującą najwyższe stanowiska w państwie(art. 198 ust. 1 Konstytucji RP):
Prezydent RP, Prezes i członkowie Rady Ministrów, Prezes NBP, Prezes NIK, członkowie KRRiT, osoby, którym Prezes RM powierzył kierowanie ministerstwem, Naczelny Dowódca Sił Zbrojnych, posłowie oraz senatorowie. 2.Zakres przedmiotowy odpowiedzialności konstytucyjnej Obejmuje on tylko takie zachowania(działanie lub zaniechanie), których skutkiem jest złamanie obowiązującego prawa, wypełniające łącznie następujące znamiona: popełnione zostały przez osoby w zakresie swojego urzędowania albo w związku z pełnionym stanowiskiem, nie stanowią przestępstwa, naruszają Konstytucję lub ustawy, mają charakter zawiniony, umyślny lub nieumyślny. Czyn ten to tzw. delikt konstytucyjny.
Według art. 156 ust. 1 Konstytucji RP członkowie RM mogą ponieść odpowiedzialność przed Trybunałem Stanu za naruszenie Konstytucji bądź ustaw oraz przestępstwa popełnione w związku z zajmowanym stanowiskiem. Uchwałę o pociągnięciu przed Trybunał Stanu członka RM Sejm podejmuje na wniosek prezydenta RP tudzież minimum 115 posłów większością kwalifikowaną 3/5 głosów(art. 156 ust. 2 Konstytucji RP). Stroną podmiotową deliktu konstytucyjnego jest czyn(działanie/zaniechanie) zawiniony(w formie umyślnej lub nie). Zgodnie z art. 23 ust. 1 Ustawy z dnia 26.03.1982 r. O Trybunale Stanu „ściganie przed Trybunałem Stanu jest dopuszczalne w okresie 10 lat od popełnienia czynu, chyba że czyn stanowi przestępstwo lub przestępstwo skarbowe, dla którego przewidziany jest dłuższy okres przedawnienia. Okoliczność, że sprawca nie sprawuje już urzędu lub nie piastuje funkcji, nie stoi na przeszkodzie do wszczęcia i prowadzenia postępowania”2. W myśl ustępu 3 tegoż artykułu, złożenie wstępnego wniosku o pociągnięcie do odpowiedzialności przerywa bieg przedawienia.
3.Procedura odpowiedzialności konstytucyjnej
Całość postępowania zmierzającego do wymierzenia odpowiedzialności konstytucyjnej/ karnej przed TS przebiega w 5 stadiach:
1. 2. 3. 4. 5.
zgłoszenie wstępnego wniosku, postępowanie w Komisji Odpowiedzialności Konstytucyjnej, postawienie w stan oskarżenia, rozpoznanie sprawy przez Trybunał Stanu w I instancji, rozpoznanie sprawy przez Trybunał Stanu w II instancji.
Art. 5 Ustawy o Trybunale Stanu prawi, iż prawo pociągnięcia do odpowiedzialności członków Rady Ministrów do odpowiedzialności konstytucyjnej przysługuje wyłącznie Sejmowi. Wstępny wniosek może być złożony do Marszałka Sejmu przez Prezydenta lub co najmniej 115 posłów(art. 6 ust. 2 Ustawy o Trybunale Stanu). „Wstępny wniosek o postawienie w stan oskarżenia lub o pociągnięcie do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu musi spełniać warunki wymagane przez przepisy Kodeksu postępowania karnego w stosunku do aktu oskarżenia i zawierać podpisy wszystkich wnioskodawców, a także wskazywać osobę upoważnioną do występowania w imieniu wnioskodawców w dalszym postępowaniu przed organami Sejmu3”(art. 6 ust. 5 Ustawy o Trybunale Stanu). Kompletność wniosku sprawdza Marszałek Sejmu, w przypadku nieprawidłowości może on zwrócić wnioskodawcy w celu uzupełnienia w terminie 14 dni(art. 6 ust. 6 Ustawy o TS), w razie nie dokonania poprawek w powyższym czasie, wniosek pozostaje bez biegu(art. 6 ust 7 Ustawy o TS). Wniosek prawidłowo zgłoszony zostaje skierowany przez Marszałka Sejmu do sejmowej Komisji Odpowiedzialności Konstytucyjnej. Po wpłynięciu wniosku, Komisja Odpowiedzialności Konstytucyjnej niezwłocznie zawiadamia członka rządu, którego wniosek dotyczy(art. 9 ust. 1 Ustawy o TS). W ramach procesu wyjaśniania okoliczności przywołanych we wniosku, Komisja może m. in. przesłuchiwać świadków, biegłych, badać treść aktów, dokumentów czy skorzystać z pomocy Prokuratora Generalnego lub NIK(art. 9 ust. 2 Ustawy o TS). Członek rządu, wobec którego wniosek został złożony, ma prawa złożenia wyjaśnień przed Komisją, także do skorzystania z pomocy obrońcy. Osoby składające wyjaśnienia przed Komisją są zwolnione z obowiązku zachowania tajemnicy państwowej(art. 9 ust. 1 Ustawy o TS). W oparciu o zgromadzony materiał Komisja uchwala sprawozdanie wraz z wnioskiem o postawienie w stan oskarżenia lub umorzenie postępowania w sprawie(art. 11 ust. 1 Ustawy o TS). Uchwała Komisji po przyjęciu przez Sejm staje się aktem oskarżenia. Niepodjęcie uchwały o pociągnięciu do odpowiedzialności przed TS oznacza umorzenie postępowania w tej sprawie. Natomiast skutkiem jej podjęcia jest zawieszenie w czynnościach członka rządu, którego uchwała dotyczy. Następnie Sejm wybiera spośród posłów 2 oskarżycieli, z których co najmniej jeden posiada kwalifikacje wymagane do powołania na sędziego(art. 11 ust. 2 Ustawy o TS). Marszałek Sejmu przesyła na ręce przewodniczącego Trybunału Stanu uchwałę sejmową w celu wydania orzeczenia przez TS. Postępowanie ma charakter dwuinstancyjny. Sprawa jest rozpatrywana wyłącznie na podstawie i w granicach wytyczonych uchwałą Sejmu. W samym zaś postępowaniu przed TS stosuje się odpowiednio przepisy kodeksu postępowania karnego. Trybunał Stanu w I instancji orzeka w składzie(art. 19 ust. 1 Ustawy o TS): przewodniczący i 4 członków W II instancji orzeka w składzie(art. 19 ust. 2 Ustawy o TS) przewodniczący
i 6 członków. wyłączeniu podlegają sędziowie, którzy uczestniczyli w rozpatrzeniu sprawy w I instancji.
Postępowanie jest jawne, wyjątkowo może zostać wyłączona jawność ze względu na niebezpieczeństwo państwa lub tajemnicę państwową. Oskarżonemu członkowi rządu przysługuje prawo do obrony i wynikające z niego gwarancje proceduralne. Uchwała Sejmu zastępuje w postępowaniu przed TS akt oskarżenia, a także wytycza granicę rozpoznania sprawy. Orzeczenia Trybunału Stanu zapadają w formie postanowień lub wyroków. Orzeczenie zaś zapadłe w postępowaniu odwoławczym jest prawomocne. W stosunku do wydanych w takim toku orzeczeń, ustawa nie przewiduje instytucji kasacji. Po przeprowadzeniu rozprawy, wysłuchaniu głosów stron TS po niejawnej naradzie wydaje wyrok mogący przybrać formę: uniewinniającego tudzież umarzającego postępowanie lub skazującego. W przypadku uznania przez Trybunał Stanu zawinionego naruszenia Konstytucji czy ustawy albo popełnienia przestępstwa w związku z zajmowanym stanowiskiem, organ ten orzeka w stosunku do członka RM utratę zajmowanego stanowiska, z którego piastowaniem związana jest odpowiedzialność konstytucyjna. Wykonanie prawomocnego wyroku Trybunał Stanu zarządza i nadzoruje przewodniczący Trybunału. Kieruje on wyrok do Sądu Okręgowego w Warszawie celem wykonania.