Państwo w stosunkach międzynarodowych
Suwerenność i kompetencja własna państw
zasada suwerenności państw to podstawowa norma p.m. i znalazła się w wielu dokumentach m. (dwu- i wielostronnych), w tym w Karcie NZ, gdzie jest najważniejszą zasadą postępowania państw jako zasada suwerennej równości, co zostało potwierdzone w wielu rezolucjach, w tym w Deklaracji zasad p.m. z 1970 r., wg której:
„Wszystkie państwa korzystają z suwerennej równości. Mają one równe prawa i obowiązki oraz są równymi członkami wspólnoty m., niezależnie od różnic gospodarczych, społecznych, politycznych lub innego rodzaju. W szczególności suwerenna równość obejmuje następujące elementy:
państwa są równe pod względem prawnym, każde państwo korzysta z praw związanych z pełną suwerennością, każde państwo ma obowiązek szanowania osobowości innych państw, integralność terytorialna i niepodległość polityczna państwa są nienaruszalne, każde państwo ma prawo swobodnie wybrać i rozwijać swój system polityczny, społeczny, gospodarczy i kulturalny, każde państwo ma obowiązek wypełniać całkowicie i w dobrej wierze swoje zobowiązania międzynarodowe oraz współżyć w pokoju z innymi państwami”; też potwierdzona w statutach org. m. np. OPA, UAoraz w umowach wielostronnych o powszechnym charakterze, np. KW o stos. dypl; o stos. konsularnych, o prawie traktatów;
Wykonywanie władzy suwerennej
z zasady suwerenności wynika domniemanie, że władze państwowe (tak wewnątrz jak i w stosunkach m.) mogą działać dowolnie i według własnego uznania, a granicą wykonywania przez nie władzy jest poszanowanie suwerenność innych państw oraz zobowiązania, które państwa przyjmują na siebie → każde państwo może więc robić wszystko, co nie jest zakazane przez p.m. wiążące to państwo; żadnych ograniczeń wykonywania suwerenności nie można domniemywać; Kompetencja własna państwa (kompetencja wewnętrzna) kompetencja własna obejmuje zarówno sprawy wewnętrzne, jak i zewnętrzne (stos. m. i polityka zagraniczna); zgodnie z Kartą NZ – żadne postanowienia Karty nie upoważniają NZ do ingerencji w sprawy, które z istoty swej należą do kompetencji wewnętrznej członka; kompetencja własna zależna jest od aktualnego stanu zobowiązań prawnomiędzynarodowych, jest zmienna w czasie oraz zmienna podmiotowo (dla jednego państwa coś jest kompetencją wew., a dla innego nie); np. kwestia wolności obywatelskich, praw człowieka, stosunków i prawa pracy, też kwestia obywatelstwa często jest regulowana w u.m., by uniknąć bezpaństwowości lub kilku obywatelstw; wraz z rozwojem stos. m. i wzrostem wzajemnej zależności coraz bardziej ograniczona jest kompetencja wew. → pytanie czy wszystkie kategorie spraw mogą być wyłączone z kompetencji własnej nie, co wynika m.in. z Deklaracji zasad p.m., w której „Każde państwo ma prawo swobodnie wybrać i rozwijać swój system
polityczny, społeczny, gospodarczy i kulturalny” (co wiąże się z prawem do samostanowienia), a umowa ograniczająca tą kompetencję byłaby nieskuteczna; Zasada nieinterwencji zasada nieinterwencji wynika z zasady suwerenności i oznacza zakaz mieszania się państw w sprawy należące do kompetencji wew. innego państwa; historia: XIX/XX w. – doktryna Calvo-Drago (argent.) w 1902-03 r. – sformułowana po interwencji państw europejskich w Wenezueli w celu wymuszenia spłaty długów europejskich wierzycieli i głosiła, że wierzyciel zagraniczny nie ma uprzywilejowanej pozycji, a jego państwo nie ma prawa do interwencji → częściowo potwierdzona w II Konwencji Haskiej z 1907 r. w sprawie ograniczenia użycia siły w celu ściągnięcia długów zagwarantowanych umową; obecnie: jako podstawowa zasada pokojowego współistnienia, potwierdzona w wielu aktach (np. Karta NZ, Deklaracja zasad p.m., i in. rezolucje ONZ); wg Karty ani inne państwa ani sama ONZ nie ma prawa interweniować w sprawy innego państwa; wg. Deklaracji: zakaz mieszania się bezpośrednio lub pośrednio w sprawy wew. lub zew. innego państwa, a takie mieszanie się jest pogwałceniem p.m.; pomimo w/w istnieją przypadki bezprawnych interwencji:
np. USA→ Panama (1904), Kuba (1906), Haiti (1929-30), Nikaragua (1926-31), Dominikana (1965), Nikaragua (1981 → MTS potępił); np. Belgia → Kongo (1960) tzw. interwencja humanitarna, stosowana już w XIX w. przez mocarstwa, min. przeciwko Turcji. Interwencje takie prowadziły do nadużyć, a cele humanitarne były tylko pretekstem; środki interwencji → zbrojne, gospodarcze, dyplomatyczne; rodzaje interwencji → jawna i zamaskowana/pośrednia; Równość państw i ich immunitet jurysdykcyjny
Równość państw
równość państw oznacza, że są one równe wobec prawa i korzystają z jednakowej ochrony prawnej niezależnie od liczby ludności, wielkości terytorium oraz potencjału wojskowego i gospodarczego, a ich sytuacja w społeczności międzynarodowej jest jednakowo określona przez tzw. prawa zasadnicze państw; potwierdzone w wilu umowach wielostronnych, np. OPA, ONZ (połączona z suwerennością); na zasadę suwerennej równości wg interpretacji przyjętej na konferencji w San Francisco składają się m.in. takie elementy: państwa prawnie są równe, każde państwo korzysta z prawa pełnej suwerenności, osobowość państwa, jego integralność terytorialna i niezależność polityczna muszą być szanowane;
Konsekwencje równości państw konsekwencje:
materialne; proceduralne; protokolarne;
są to m.in.: niedopuszczalność narzucenia państwu norm prawnych wbrew jego woli; równość systemów prawa wewnętrznego państw; immunitet jurysdykcyjny; reguła alternatu; niektóre zasady proceduralne stosowane na konferencjach międzynarodowych; przepisy dot. precedencji przedstawicieli dyplomatycznych itd.; z zasady tej nie wynika, że wszystkie państwa mają całkowicie równe uprawnienia i obowiązki, poza tzw. prawami zasadniczymi, gdyż mają różne uprawnienia zależnie od dokonanych przez siebie czynności prawnych; wg. Karty też są uprzywilejowane państwa (tzw. wielka piątka) co związane jest z ich rzeczywistą rolą w stos. m., ale Karta nakłada na nie też dodatkowe obowiązki; Immunitet jurysdykcyjny państwa
to zakaz sądzenia jednego państwa przez drugie → jest to norma zwyczajowa, ale potwierdzona w wielu wyrokach sądowych (np. wyrok SN z 1925, 1948, 1958 r.); immunitet ten jest ograniczony w zasadzie do sfery iure imperi, a nie do sfery występowania jako podmiot praw prywatnych, gdy zajmuje się dział. gosp. (iure gestionis) [państwa socjalistyczne interpretowały go jednak szeroko], co zostało potwierdzone w aktach p.m., m. in.: KB z 1926 r. o immunitecie statków państwowych (immunitet tylko do statków w służbie rządowej niehandlowej); KG z 1958 r. i z 1982 r.; Konwencja o immunitecie jurysdykcyjnym państwa z 1972 r. (przyjęta przez Radę Europy); takie stanowisko też Komisji PM, która przygotowuje projekt w tej sprawie; TEŻ Foreign Sovereign Immunities Act z 1976 r. (USA);
TEŻ State ImmunityAct z 1978 r. (GB); immunitet jurysdykcyjny obcego państwa obejmuje jego organy i wszystkie agendy państwowe, siły zbrojne oraz własność; z reguły nie korzystają przedsiębiorstwa państwowe, które posiadają odrębną osobowość prawną (tak np. w polskiej praktyce);