Podmioty prawa międzynarodowego inne niż państwa
zakres podmiotowości niżej wymienionych podmiotów jest pochodny i ograniczony, gdyż przyznany przez państwa, a istotnym dowodem posiadania uprawnień wynikających bezpośrednio z p.m. jest zdolność do działania (wywoływania skutków prawnych swoim działaniem), gdyż implikuje ona zdolność prawną;
Organizacje międzynarodowe podmiotowość prawna to zdolność prawna i zdolność do czynności prawnych; !!! opinia doradcza MTS z 1949 r. w sprawie odszkodowań za straty poniesione w służbie ONZ: MTS uznał, że ze względu na powierzenie ONZ pewnych funkcji ma ona osobowość prawną; MTS stwierdził, że ONZ jest podmiotem p.m., nie państwem czy superpaństwem, a innym rodzajem podmiotu p.m., co oznacza, że ma prawa i obowiązki; uprawnienia org. m. wynikają z ich statutów oraz innych u.m., też w sposób dorozumiany z funkcji zleconych i ich praktyki, a są to m.in.: prawo zawierania u.m. (ius contrahendi) – najczęściej posiadane przez org. m. uprawnienie: 4 typowe (wg Morawieckiego):
w sprawie siedziby i czasowego przebywania; w sprawie udzielenia pomocy przez org.; w sprawie stowarzyszenia; o współpracy i koordynacji (z innymi org. m.);
też inne, np. RB ONZ może zawierać umowy dot. przekazania do dyspozycji Rady sił zbrojnych koniecznych do zapewnienia pokoju i bezp. m. (art. 43 Karty NZ); EWG mogła zawierać umowy celne i handlowe z państwami trzecimi; przywileje i immunitety – wynikają ze statutów i in. u.m., np. nietykalność siedziby, immunitet sądowy i egzekucyjny majątku i aktywów, zwolnienia podatkowe, ułatwienia komunikacyjne, immunitety i przywileje funkcjonariuszy; ONZ – wg Karty – korzysta z z niezbędnych dla osiągnięcia swoich celów przywilejów i immunitetów na terenie swoich członków; też Konwencja dot. przywilejów i immunitetów NZ z 1946 r.; bierne prawo legacji – państwa (nie tylko członkowskie) ustanawiają swoje przedstawicielstwa (podobne do przedstawicielstw dyplomatycznych); też przywileje i immunitety jak w przedstawicielstwach dyplomatycznych; mogą występować z roszczeniami m. (tak w w/w opinii doradczej) oraz ponoszą odpowiedzialność m.; Niesuwerenne organizacje terytorialne to organizacje terytorialne, nie stanowiące części terytorium żadnego państwa i nie będące państwami, ze względu na to, iż ich władze nie dysponują suwerennością, ograniczoną na rzecz innych państw lub org. m.; Wolne Miasto Gdańsk – powstało w 1920 r. (na mocy Traktatu Wersalskiego), w 1939 r. wcielone do Niemiec, a w 1945 r. na mocy układu poczdamskiego do Polski; jako niesuwerenna org. terytorialna pozostawało pod ochroną Ligii Narodów (przedstawiciel LN= Wysoki Komisarz);
wiele uprawnień miała Polska – zawierała u.m. (nie z samą sobą), opieka dyplomatyczna, polska granica celna, prawo korzystania z dróg wodnych, kontrola i zarząd kolei, służby pocztowej, telegraficznej i telefonicznej, a na Westerplatte wojskowa przeładunkowa składnicy amunicyjna; Monako (Księstwo Monako, Principaute de Monaco) związane unią celną z Francją (u.m. z 1918 r. i z 1963 r.) Francja posiada prawo zatwierdzania u.m. zawartych przez Monako; Berlin Zachodni stanowił odrębną jednostkę polityczno-terytorialną, która nie była częścią RFN (jako terytorium odłączone); RFN mogła rozciągać swoje u.m. na teren Berlina Zach.; pewne uprawnienia 3 mocarstw zach., które okupowały Berlin Zach.; Watykan — Stolica Apostolska tradycyjnie uważana za odrębny podmiot p.m., co nie zostało zmienione po włączeniu Państwa Kościelnego do Włoch w 1870 r. → nadal miała ius contrahendi (konkordaty) oraz wykonywała czynne i bierne prawo legacji; Traktat Laterański z 1929 r. (Włochy z SA) – powstało Państwo Watykańskie pod suwerenną władzą SA, które posiada ius contrahendi; odrębna osobowość prawna SA i Watykanu, ale związane m.in. osobą papieża (głowa PW) oraz brakiem własnych celów państwowych PW (jest tylko narzędziem i gwarantem swobody SA); PW → niesuwerenna org. terytorialna; SA – szczególny rodzaj org. bezterytorialnej; SA może zawierać u.m. w imieniu własnym i PW; Podmiotowość prawnomiędzynarodowa narodu już dawniej uznawano za podmiot p.m. naród walczący o swą niepodległość, który w tym celu utworzył jakąś organizację (np. pod koniec I w.ś. Polaków, Czechów i Słowaków uznawano za naród), ale powszechnego charakteru nabrało to po uznaniu prawa narodów do samostanowienia, wtedy uznano narody za podmioty p.m. niezależnie od tego, czy dąży on do samodzielnego państwa czy nie.(tak wg kursu m. p. ); Powstańcy i strona wojująca w przypadku wojny domowej: uznanie za powstańców → gdy ze względów politycznych państwo nie chce uznać grupy walczącej za stronę wojującą; konsekwencje (niejasne) – państwo uznające stwierdza, że grupa ta sprawuje faktyczną władzę na danym terytorium i nawiązuje ograniczone stosunki dla ochrony własnych interesów; uznanie za stronę wojującą → gdy spełnione warunki: grupa powstańcza jest zorganizowana (posiada swoje władze); sprawuje kontrolę nad pewnym terytorium; przestrzega praw i zwyczajów wojennych; konsekwencje – grupa ta musi być traktowana jak podmiot praw i obowiązków, przysługujących państwu prowadzącemu wojnę ; dawniej uważano że takie uznanie najpierw przez państwo macierzyste, ale obecnie praktyka bywa różna (głównie ruchy
wyzwoleńcze w procesie dekolonizacji, np. Algieria); podmiotowość tych grup jest podmiotowością czasową, tzn. do powstania nowego państwa lub zakończenia walk z innych przyczyn (np. stłumienie powstania); Zagadnienie podmiotowości prawnomiędzynarodowej jednostek bardzo sporna kwestia, gdyż z reguły jednostki nie mają praw wynikających bezpośrednio z p.m., dlatego że państwa zastępują je, gdy potrzebna jest ochrona jednostek na arenie m., więc przyznanie podmiotowości prawnomiędzynarodowej jest ograniczeniem wykonywania suwerennej władzy, dlatego umowy dot. praw jednostek tworzą obowiązki po stronie państw, a nie uprawnienia po stronie jednostek, np. MPPC z 1966 oraz MPPCiP, a odwrotna sytuacja jest wyjątkiem: gdy państwo zgadza się, żeby jego obywatele w określonych sprawach występowali samodzielnie na forum m., np.: 1907-1918 – Środkowoamerykański Trybunał Sprawiedliwości; 1922-37 – Górnośląski Trybunał Arbitrażowy (głównie mniejszość niemiecka przeciwko Polsce); EKPCiPW z 1950 r. – przed ETPC o ile dane państwo uzna tą kompetencję ETPC (ok. 40 państw, Polska tak); MPPCiP z 1966 r. – protokół fakultatywny – po wyczerpaniu drogi wew. jednostka może wystąpić przed Komitetem Praw Człowieka; gdy suwerenność danego państwa jest czasowo ograniczona, np.: Niemcy po kapitulacji z 1945 r. → proces norymberski; proces tokijski; prawnomiędzynarodowa odpowiedzialność jednostek za zbrodnie przeciwko pokojowi, ludzkości i za zbrodnie wojenne; czasem jednostki zamieszkujące terytoria nie podlegające suwerenności żadnego państwa, np: prawo petycji mieszkańców obszarów powierniczych najpierw w systemie mandatowym Ligi Narodów, potem w systemie powiernictwa ONZ; w stosunkach między org. m. a ich funkcjonariuszami → regulowane przez prawo wew. org. m. (o ile uznaje się je za część p.m.), np.: ONZ – tzw. Przepisy Urzędnicze przyjęte przez ZO, spory przed Trybunałem Administracyjnym ONZ; cecha wspólna w/w wyjątków → ograniczony zakres podmiotowości; Zagadnienie podmiotowości prawnomiędzynarodowej osób prawnych kwestia sporna – jak w przypadku jednostek ochrona praw realizowana przez państwo w ramach opieki dyplomatycznej; w kilku sprawach MTS uznał, że osoby prawne nie są podmiotami p.m.: sprawa Barcelona Traction, Light and Power Company Ltd. z 1970 r. → MTS uznał, że państwo może wykonywać opiekę dyplomatyczną jak uzna za stosowne, a odwołanie od tego dla osoby prawnej tylko w prawie wewnętrznym; sprawa Anglo-Iranian Oil Co z 1952 r. → MTS uznał, że umowy (np. koncesyjne) zawierane przez osoby prawne z państwami nie są u.m. i nie są chronione przez p.m. ale w kilku sytuacjach dopuszczono osoby prawne do działania m., np. INTELSAT, INMARSAT ( w obu podobne rozwiązania, INMARSAT członek Polska), też Organizacja Dna Morskiego:
INMARSAT (1967 r.) → Konwencja o utworzeniu M. Org. Morskiej Łączności Satelitarnej oraz Porozumienie Eksploatacyjne to podstawa prawna działania tej organizacji; stroną Konwencji – tylko państwa, ale stroną Porozumienia mogą być też wyznaczone przez państwo jednostki organizacyjne prawa publicznego lub prywatnego (to postanowienie ze względu na USA, gdzie telekomunikacja uważana za działalność gospodarczą); Polska ratyfikowała Konwencję i Porozumienie (ogłoszone w Dz. U.) więc przyznano w tym zakresie ius contrahendi osobom prawnym; osoby prawne dopuszczone do Porozumienia mają prawa i obowiązki wynikającego z niego i Konwencji, choć nie są jej stroną, ale mogą być w Radzie, uczestniczyć w arbitrażu; Organizacja Dna Morskiego → też przez państwo wskazana jednostka danego państwa (publiczna lub prywatna) może prowadzić eksploatację zasobów dna morskiego oraz występować przed Izbą M. Trybunału Prawa Morza; zasadą jest, że osoby prawne prawa publicznego i prywatnego nie mają podmiotowości prawnej, ale w pewnych dziedzinach mają pewne uprawnienia → cechy wspólne takiej podmiotowości to ograniczony zakres oraz wymagana zgoda danego państwa i in.;