Powstanie i upadek państwa
Prawo narodów do samostanowienia a powstawanie nowych państw
jedna z podstawowych zasad p.m. (potwierdzona w Karcie NZ, w wielu aktach i rezolucjach ONZ, też w MPPC z 1966 r.) sprzeczne z p.m. są działania państw, które nie pozwalają na realizację prawa do samostanowienia narodów;
powstanie państwa (geneza) – efekt procesu historycznego; okres ruchów wyzwoleńczych (emancypacyjnych) rozwijających się na obszarze przyszłego państwa lub poza jego granicami; drogą pokojową (gdy dotychczasowa władza uznaje ruch emancypacyjny) lub w wyniku walki narodowowyzwoleńczej (np. w Algierii, w Gwinei Bissau); to fakt, a wg. C. Berezowskiego o powstaniu nowego państwa decyduje powstanie nowej władzy i równocześnie zanik poprzedniej, a o istnieniu nowej suwerenności decyduje pierwszy przejaw władzy nowych organów państwowych; trudne jest ścisłe ustalenie daty, ale bardzo ważne, gdyż choć powstanie państwa jest faktem, ale faktem z którym p.m. wiąże określone skutki prawne, jak nabycie podmiotowości, praw i obowiązków w p.m.; Sposoby powstania państwa
1.oderwanie się części terytorium państwa i utworzenie nowego niezależnego państwa (secesja); szczególny przypadek: oderwanie się terytorium zależnego w wyniku procesu dekolonizacji, np. Indie i Pakistan – Anglia „dobrowolnie” przekazała im władzę na podstawie tzw. planu Mountbattena w 1947 r.; też: Erytrea od Etiopii w 1993 r., 2.rozpadnięcie się państwa na kilka nowych państw, np. powstanie Austrii, Węgier, Czechosłowacji w 1918 r., też: powstanie Czech i Słowacji w 1993 r.; 3.połączenie się kilku państw i utworzenie nowego państwa, np. Tanzania powstała w 1964 r. z Tanganiki i Ludowej Republiki Zanzibaru i Pemby; 4.utworzenie nowego państwa na terytorium nie podlegającym suwerenności żadnego państwa, np. uzyskanie niepodległości przez tzw. obszary powiernicze, w 1960 r. Kamerun, Togo, Somalia;
Powstanie państwa polskiego w 1918 roku wg C. Berezowskiego obszar na którym powstało państwo polskie to byłe Królestwo Kongresowe, okupowane w czasie wojny przez Niemcy i Austro-Węgry; decydujące znaczenie dla powstania państwa polskiego w 1918 r. miała rewolucja w Rosji oraz traktat pokojowy w Brześciu z 1918 r., w którym Rosja Radziecka zrzeka się swoich praw do obszaru byłego Królestwa Polskiego oraz dekret Rady Komisarzy Ludowych z 1918 r., który uznał umowy w sprawie rozbiorów Polski za uchylone jako sprzeczne z zasadą samostanowienia narodów; decydujące znaczenie dla powstania władz polskich miała klęska mocarstw centralnych i dopiero dzień rozbrojenia wojsk niemieckich w Warszawie 11.11.1918 r. uznawany jest za datę powstania państwa polskiego; Upadek państwa to fakt historyczny, mający miejsce gdy zanika suwerenna władza państwowa na określonym terytorium i nad określoną ludnością; prawo do samoobrony wynika z prawa do istnienia (potwierdzone w art. 51 Karty NZ, w którym prawo to określone jest jako przyrodzone); Karta (art. 2 ust. 4) wprowadziła też zakaz niszczenia istnienia państwa (aneksji), co zostało rozwinięte w deklaracji zasad
p.m. dot. przyjaznych stosunków i współpracy państw zgodnie z Kartą NZ z 1970 r.; Sposoby upadku państwa
1.inkorporacja (aneksja/rozbiory) → włączenie jednego państwa lub jego części do innego państwa; obecnie prawnie zakazane (, np. w 1795 r. Polska), choć możliwa jest w wyniku swobodnie wyrażonej woli narodu; 2.rozpadnięcie się na kilka państw, np. Austro-Węgry czy Czechosłowacja; 3.połączenie się w jedno państwo, np. Tanzania czy Egipt i Syria w 1958 r. utworzyły Zjednoczoną Republikę Arabską (1961 r. Syria zerwała unię);