Podmiotowość organizacji międzynarodowych Dotyczy organizacji o charakterze rządowym, ponieważ tylko organizacje złożone z państw mogą występować w charakterze podmiotów prawa międzynarodowego. Można zauważyć, że nie zawsze ten charakter rządowy organizacji jest całkowicie jednoznaczny, wątpliwości takie czy jest to organizacja rządowa czy pozarządowa narzuca na przykład status międzynarodowy ruch Czerwonego Krzyża i Półksiężyca ponieważ składa się z organizacji o nazwie Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża (organizacja w skład której wchodzą osoby fizyczne, przede wszystkim obywatele Szwajcarii), Ligi Stowarzyszeń Czerwonego Krzyża i Półksiężyca oraz Stowarzyszenia Krajowe pochodzące z ponad 120 państw zaangażowanych w działalność tego ruchu. Tutaj więc mamy zarówno reprezentację państwową (Stowarzyszenia krajowe) oraz Ligę Stowarzyszeń Czerwonego Krzyża i Półksiężyca, składająca się ze stowarzyszeń działających w różnych krajach członkowskich. W przypadku innych organizacji międzynarodowych sprawa ich zakwalifikowania do organizacji międzyrządowych może być znacznie prostsza. Bywają też sytuacje kiedy też pewne konferencje międzynarodowe przekształcają się w system organizacji międzynarodowych, np. KBWE w OBWE dnia 1 stycznia 1995 roku na mocy decyzji podjętych w Budapeszcie. Organizacje międzynarodowe o charakterze rządowym mają najczęściej osobowość prawną. Może być ona bezpośrednio zagwarantowana w statucie danej organizacji (np. Organizacja Dna Morskiego) ale niekiedy ta osobowość prawna nie jest wyraźnie zaznaczona, ale zakres uczestnictwa w stosunkach międzynarodowych świadczy o posiadaniu tej osobowości. Mówiąc o podmiotowości organizacji międzynarodowych należy zwrócić uwagę na opinię doradczą. MPS z 11 kwietnia 1949 roku w której podkreślono, że podmioty prawa międzynarodowego nie muszą być identyczne, nie muszą charakteryzować się takim samym zakresem praw i obowiązków jak państwa. MTS odnosząc się w tej opinii do odszkodowania za szkody poniesione w służbie ONZ stwierdził, że ONZ może być traktowana jako podmiot prawa międzynarodowego, chociaż jej podmiotowość nie jest identyczna z podmiotowością państw należących do niej. Mówiąc o podmiotowości organizacji międzynarodowej należy odnieść się do atrybutów podmiotowości: 1) zdolność do zawierania umów międzynarodowych Zagadnienie to zostało potraktowane w odrębnej konwencji międzynarodowej dotyczącej umów międzynarodowych zawieranych przez państwa z organizacjami międzynarodowymi lub pomiędzy organizacjami międzynarodowymi z 21 marca 1986 r. Konwencja ta nie uzyskała jeszcze mocy wiążącej gdyż nie zebrano wystarczającej liczby dokumentów ratyfikacyjnych, powinna być ratyfikowana przez 35 państw, teraz ta liczba stron związanych konwencją wynosi 37, ale część z nich zaliczamy do grona organizacji międzynarodowych. Umowy międzynarodowe mogą być zawierane przez
organizacje międzynarodowe. To są przede wszystkim umowy dotyczące siedziby (ONZ ma umowę z USA – New York), czasowego przebywania funkcjonariuszy organizacji na terytorium państwa. Organizacje międzynarodowe zawierają też z państwami umowy dotyczące udzielania tym państwom pomocy. Istnieją umowy, które dotyczą współpracy, koordynacji działań pomiędzy organizacjami międzynarodowymi, umowy np. o stowarzyszeniu państw z organizacją (np. układ europejski między Polską a Wspólnotami Europejskimi). 2) Prawo legacji (wysyłania i przyjmowania przedstawicieli dyplomatycznych) Należy zwrócić uwagę na umowy międzynarodowe zawierana przez państwa dotyczące reprezentacji państw przy organizacjach międzynarodowych. Najważniejszą konwencją o charakterze uniwersalnym (jeszcze nie będącą w mocy) jest konwencja dotycząca reprezentacji państw w organizacjach międzynarodowych o charakterze powszechnym czy uniwersalnym podpisana w Wiedniu 14 marca 1975 roku. Dotyczy możliwości ustanawiania przez państwa zarówno swoich stałych przedstawicieli przy organizacjach międzynarodowych, jak też przewiduje możliwość ustanawiania misji obserwatorów przez państwa, które nie należą do danej organizacji. Organizacje międzynarodowe korzystają przede wszystkim z biernego prawa legacji (państwa mogą ustanawiać przy organizacjach międzynarodowych swoje przedstawicielstwa). Współcześnie wiele organizacji międzynarodowych korzysta także z prawa legacji czynnego, wysyłając swoje misje, przedstawicieli do państw członkowskich, jak i niebędących członkami danej organizacji międzynarodowej, np. Polska nawiązała stosunki dyplomatyczne ze Wspólnotami Europejskimi pod koniec lat 80. (1988 r.) i potem ustanowiono przedstawicieli Polski przy Wspólnotach Europejskich i przedstawicielstwo w Komisji Europejskiej. 3) Ponoszenie odpowiedzialności przez organizacje międzynarodowe Organizacje międzynarodowe ponoszą odpowiedzialność za działania swoich organów i funkcjonariuszy na podobnych zasadach jak państwa. 4) Zdolność sądowa. Niektóre organizacje międzynarodowe mogą występować w charakterze strony przed sądami międzynarodowymi, np. często dochodzi do sporów sądowych między państwami a instytucjami Unii Europejskiej. Główne sądy międzynarodowe dopuszczają możliwość występowania organizacji międzynarodowej jako strony (tzw. Locus standi), np. przed Międzynarodowym Trybunałem Prawa Morza jako strona może występować Organizacja Dna Morskiego. Przed MTS nie mogą występować organizacje międzynarodowe w charakterze stron sporu, natomiast organy ONZ mogą występować do MTS z prośbą o wydanie opinii doradczej. 63. Podmiotowość Stolicy Apostolskiej i Watykanu. W ujęciu historycznym jej podmiotowość kształtowała się różnie w zależności od tego, czy korzystała z podstaw terytorialnych swojego działania czy też była pozbawiona terytorium. W początkowym okresie historii stolicy Apostolskiej możemy powiedzieć, że od powstania Państwa Kościelnego (755 r.) - z darowizny króla frankońskiego Pepina Małego, z ziem, które odebrał Longobardom) uznane zostało przez wiele państw, uzyskło
także dość rozległe terytorium. Funkcjonowało do 1870 r., kiedy w związku z procesem zjednoczenia Włoch państwo Kościelne uległo likwidacji. Drugi okres historii Stolicy Apostolskiej obejmuje lata 1871-1929. 11 lutego 1929 roku zawarte zostały traktaty laterańskie pomiędzy Stolicą Apostolską a Włochami. Przywracały podstawy terytorialne Stolicy Apostolskiej w postaci miniaturowego państwa Watykan. Na mocy traktatów laterańskich Włochy uznały suwerenność Watykanu. Pojawił się problem który w doktrynie prawa międzynarodowego jest różnie rozstrzygany. Czy mamy do czynienia z dwoma odrębnymi podmiotami prawa międzynarodowego (Stolica Apostolska i Watykan), czy jest to ten sam jeden podmiot prawa międzynarodowego. Mówiąc o stolicy apostolskiej na ogół bierze się pod uwagę pewne atrybuty dotyczące władzy papieża. Przez Stolicę Apostolską najczęściej rozumie się aparat kurii rzymskiej czyli papieża i otaczających go dostojników kościoła rzymskokatolickiego. Pod pojęciem Stolicy Apostolskiej można rozumieć organizację zwierzchnią władzy w kościele rzymskokatolickim, który reprezentowany jest w stosunkach międzynarodowych przez osobę papieża. Gdyby brać pod uwagę uprawnienia, które dotyczą uczestnictwa Stolicy Apostolskiej i Watykanu w stosunkach międzynarodowych to należałoby zauważyć, że w stosunkach międzynarodowych występuje i Stolica Apostolska i Watykan, z tym że nigdy nie jest tak by równolegle obok siebie występowali przedstawiciele Stolicy Apostolskiej i Watykanu, ale np. Watykan uzyskał członkostwo w takich organizacjach międzynarodowych jak Powszechny Związek Pocztowy, Międzynarodowa Unia Telekomunikacyjna, Światowa Organizacja Własności Intelektualnej, natomiast Stolica Apostolska uzyskała członkostwo np. w Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej, Światowej Organizacji Turystyki, Rady Współpracy Kulturalnej. W ubiegłym roku pojawiły się pierwsze oficjalne wypowiedzi reprezentantów Watykanu na temat możliwości występowania o członkostwo w ONZ. Nie wykluczono możliwości przystąpienia do ONZ. Jeśli chodzi o zawierania umów międzynarodowych, to ius contrachendi przysługuje Stolicy Apostolskiej i państwu Watykan. Watykan np. zawarł umowy z Włochami dotyczące spraw administracyjnych, komunikacyjnych, pocztowych. Jeśli coś pozostaje w gestii związanej ze zwierzchnictwem terytorialnym nad Watykanem, wtedy stroną tego rodzaju umów jest państwo Watykan, natomiast Stolica Apostolska występuje przede wszystkim jako strona konkordatów, które są zawierane przez Stolicę Apostolską z państwami i dotyczą sytuacji Stolicy Apostolskiej, kościoła rzymskokatolickiego w poszczególnych państwach. Początki zawierania umów typu konkordatowego sięgają jeszcze XI wieku. Pierwszy konkordat został zawarty w 1098 roku między papieżem Urbanem II, a księciem Sycylii. Rozwój praktyki konkordatowej nastąpił od konkordatu z Wormacji (1122 r.) między papieżem Kalikstem II, a cesarzem niemieckim Henrykiem V. Konkordaty regulują różne sprawy i czasami dzieli się te kategorie spraw na tzw. Sprawy doczesne (res temporales), na mające charakter religijny, duchowy (res spirituales) i
mieszany (res mixtae). Sprawy doczesne: w wielu konkordatach są uregulowane kwestie podatkowe, sytuacja kościoła w państwie, nauczanie religii w ramach systemu szkolnictwa obowiązującego w państwie. Polska podpisała ze Stolicą Apostolską konkordat aktualnie obowiązujący 28 lipca 1993 roku, a wszedł w życie po wydłużonym procesie ratyfikacji, która nastąpiła w lutym 1998 roku. Nowy konkordat obowiązuje od 25 kwietnia 1998 roku. Poprzedni konkordat z 1925 roku został jednostronnie przez Polskę wypowiedziany. Stosunkowo niedawno została przyjęta nowa ustawa zasadnicza państwa watykańskiego, została uchwalona 26 listopada 2000 roku. Weszła w życie 22 lutego 2001 roku, oparta jest na klasycznym trójpodziale władzy: a) władza ustawodawcza należy do komisji kardynalskiej b) władza wykonawcza należy do przewodniczącego komisji kardynalskiej c) władzę sądowniczą sprawują sądy watykańskie. Głową państwa jest papież, reprezentuje też Stolicę Apostolską w stosunkach zewnętrznych. Stosunki dyplomatyczne utrzymuje Stolica Apostolska ze 174 państwami, a siedziby przedstawicielstw dyplomatycznych innych państw znajdują się we Włoszech. Przedstawicielami Stolicy Apostolskiej są nuncjusz i internuncjusz. Dziekanem korpusu dyplomatycznego jest przedstawiciel Stolicy Apostolskiej i w wielu państwach posiada status uprzywilejowany. W Polsce jest nim arcybiskup Kowalczyk. Istnieje ustawa o obywatelstwie watykańskim. Posiadają ją biskupi i osoby reprezentujący Stolicę Apostolską w stosunkach z innymi państwami. 64. Podmiotowość Zakonu Maltańskiego. Suwerenny Zakon Maltański posiada długi historyczny rodowód. Wywodzi się z Bractwa Charytatywnego, które powstało na Ziemi Świętej w Jerozolimie prawdopodobnie ok. 1070 r. Udzielało przede wszystkim pomocy medycznej pielgrzymom, którzy przybywali do Ziemi Świętej. W pewnym momencie konieczne było zapewnienie ochrony miejscom kultu ze strony bractwa. Bractwo szpitalne zostało więc przekształcone w zakon rycerski, uzyskało na początku XII w. Specjalne uprawnienia na mocy bulli papieskiej. Przetrwał w Jerozolimie aż do upadku Królestwa Jerozolimy w 1291 r. Wtedy zakon musiał opuścić Jerozolimę i na krótko przeniósł swoją siedzibę na Cypr, a następnie na ponad dwa wieki zakon znalazł siedzibę na wyspie Rodos. Dzięki panowaniu zakonu wyspa Rodos uzyskała dość znaczną pozycję w ówczesnej Europie. Zakon dysponował potężną jak na owe czasy flotą wojenną, która pozwalała odpierać liczne ataki przede wszystkim tureckie. Udawało się to do 1522 r., kiedy wojska sułtana Sulejmana Wspaniałego opanowały wyspę Rodos. Zakon opuścił wyspę, ale wskutek tego, że zakonnicy bohatersko braonili wyspy, pozwolono im wywieźć z wyspy broń i dobytek zakonu. Na mocy porozumienia z cesarzem Karolem V zakon uzyskał w 1530 r. w charakterze lenna wyspę Maltę, Gozo i Komino, na Morzu Śródziemnym oraz port Tripoli. Na Malcie zakon miał swoją siedzibę do końca XVIII w. Kiedy to został zmuszony do
opuszczenia Malty przez wojska francuskie (napoleońskie), w związku z tym, że udzielił poparcia królowi francuskiemu występując przeciw Napoleonowi. Ostatecznie w traktacie z Amiens (1802 r.) zagwarantowano zakonowi, że odzyska w przyszłości podstawy terytorialne. Nie dotrzymano tego zobowiązania. Przejściowo przyszedł z pomocą zakonowi car Rosji i przez pewien czas w Petersburgu zakon uzyskał siedzibę, ale ostatecznie na stałe przeniósł się do Włoch i obecnie ma siedzibę w Rzymie. Zakon działa w oparciu o Kartę Konstytucyjną z 1961 r. Głównym cele określone w niej to: obrona i propagowanie wiary oraz służba ubogim. Zakon prowadzi działalność charytatywną w wielu państwach, różnego rodzaju obiekty medyczne, szpitale. Jest to element tradycji zakonu, jeszcze na Malcie działała tzw. Święta Lecznica – był to najbardziej znany szpital w XVI-wiecznej Europie, ponieważ zakonnicy wykonywali skomplikowane na owe czasy operacje medyczne. Obecnie zakon prowadzi także liczne szpitale, domy opieki, hospicja, itp. Zakon pozyskuje środki na działalność dzięki m.in. Darowiznom, spadkom przekazywanym przez członków zakonu. Członkostwo w zakonie ma charakter zarówno świecki jak i duchowy. Wśród świeckich członków (kawalerów i dam zakonów) wyróżnia się liczne kategorie osób: tzw. Kawalerowie honorowi i dewocyjni i od nich wymaga się szlacheckiego rodowodu (nawet trzeba udowodnić swój szlachecki rodowód do czwartego pokolenia wstecz po kądzieli i po mieczu), prócz tego są tzw. Kawalerowie magistralni i donacyjni, uzyskują status w zakonie m.in. Dzięki przekazaniu zakonowi odpowiednich środków finansowych na działalność zakonu. W Polsce wcześniej działał Zakon Maltański, później zawiesił swoją działalność, która w latach 90. została reaktywowana. Polska nawiązała z zakonem stosunki dyplomatyczne na mocy protokołu z 9 lipca 1990 r. Stosunki zostały ustanowione w najwyższej klasie ambasadorów. Polska zawarła też z zakonem konwencję pocztową. W tej chwili wiele państw utrzymuje stosunki dyplomatyczne z zakonem i praktyka traktatowa zakonu zasadniczo obejmuje wyłącznie porozumienia dwustronne. Jedyny wielostronny traktat którego stroną jest Zakon Maltański to Statut Instytutu Medycyny i Farmacji Wojskowej. Istotne w odniesieniu do podmiotowości zakonu było orzeczenie, wyrok Trybunału Kardynalskiego z 1953 r. Odniesiono się w nim do atrybutu suwerenności zakonu i stwierdzono, że nie jest to suwerenność porównywalna z suwerennością innych państw i ma jedynie charakter funkcjonalny. Związana jest z wykonywaniem przez zakon jego działalności. Zewnętrznymi atrybutami suwerenności są stosunki dyplomatyczne z państwami, umowy międzynarodowe zawierane przez zakon (z Włochami, Grecją – dotyczące dawnej siedziby na Rodos). Zakon posiada także swoje reprezentacje przy organizacjach międzynarodowych (obserwatorów biorących udział w konferencjach międzynarodowych). Władzę najwyższą sprawuje Wielki Mistrz wybierany w specjalny sposób, a jego wybór zatwierdzany jest przez Stolicę Apostolską.
65. Podmiotowość narodu, strony wojującej i powstańców. Podmioty te zaliczają się do podmiotów nietrwałych. Nietrwały status tych podmiotów wynika z tego, że dążą do utworzenia państwa i jeżeli te działania zostaną zakończone sukcesem to te podmioty zwykle tworzą jednostkę geopolityczną (państwo). a) Naród walczący o niepodległość: Jeszcze w okresie I Wojny Światowej część państw uznawała prawa narodów do tworzenia własnych państw (np. Komitet Narodowy Polski, czechosłowacka Rada Narodowa). We współczesnym prawie międzynarodowym powszechnie uznaje się prawo narodów do samostanowienia. Włączone jest to jednak do generalnego prawa do secesji, ale w przypadku uzyskania pewnej samodzielności taki naród może dążyć do utworzenia państwa. b) Strona wojująca: Uznanie za stronę wojującą – wykształciło się w I połowie XIX w. w okresie ruchów niepodległościowych w Ameryce i Europie – stosowanie tego uznania oznacza, iż ruch niepodległościowy, wojna domowa lub powstanie przekształca się z konfliktu o charakterze wewnętrznym w konflikt o charakterze międzynarodowym; konsekwencją takiego uznania jest nabycie przez grupę powstańczą praw i obowiązków państwa prowadzącego wojnę, poza tym rząd strony wojującej staje się odpowiedzialny za wydarzenia, które mają miejsce na terytorium podlegającemu jego władzy; uznające podmioty zobowiązane są zaś do zachowania neutralności. Uznanie za stronę wojującą zwykle związane jest z następującymi kryteriami, które taka strona powinna spełnić aby uzyskać uznanie międzynarodowe: 1) obiektywne (prawne) – warunki (jeśli choć jeden z nich nie jest spełniony, dochodzi do uznania przedwczesnego): a) powstańcy mają własny rząd i organizację wojskową; b) rząd ten kontroluje pewną część objętego wojną domową terytorium w sposób rzeczywisty; c) siły powstańcze prowadzą działania wojenne w sposób zorganizowany pod jednolitym dowództwem i przestrzegają przewidzianych przez prawo międzynarodowe sposobów ich prowadzenia; 2) subiektywne (polityczne) – np. prawdopodobieństwo sukcesu powstańców, istnienie bezpośredniego własnego interesu; W przypadku, jeżeli państwo decyduje się na uznanie za stronę wojującą, to takie państwo powinno zachować neutralność wobec stron uczestniczących w tym konflikcie. Jeżeli nie są spełnione te wszystkie przesłanki, można taką stronę uznać za powstańców. Uznanie podmiotów nietrwałych ma charakter konstytutywny. c) Powstańcy: Uznanie za powstańców – instytucja z końca XIX w., pochodzenia amerykańskiego; grupa powstańcza nie jest upoważniona do uzyskania statusu strony wojującej, jeżeli: − walczy dopiero o stworzenie warunków do powołania własnych organów rządowych;
− nie ma pod swą rzeczywistą władzą części terytorium; − siły jej nie działają pod jednolitym dowództwem bądź nie przestrzegają obowiązujących sposobów prowadzenia wojny; Konsekwencje prawne – uznanie za powstańców oznacza przede wszystkim, że nie są oni przez uznające państwo traktowani jako przestępcy (lub jako piraci); państwa trzecie nie mają tu obowiązku do zachowania neutralności; motywy uznania – uznanie takie może wynikać z chęci ochrony przez uznające państwo swych obywateli oraz interesów i może być zakwalifikowane jako uznanie częściowe; 66. Zagadnienie podmiotowości osób fizycznych. Podmiotowość osób fizycznych i prawnych – spór w doktrynie – przeważa pogląd odmawiający osobom fizycznym i prawnym (prawa wewnętrznego) podmiotowości prawnomiędzynarodowej, można jednak wskazać na istnienie norm międzynarodowych adresowanych bezpośrednio do osób fizycznych, dających im określone prawa, a także nakładających na nie obowiązki i odpowiedzialność; normy adresowane do jednostek: prawa człowieka lub prawa mniejszości – są to prawa uzyskiwane przez państwo i za jego zgodą – jeśli państwo nie jest stroną odpowiednich umów, to jednostka – jego obywatel, nie ma uprawnień przewidzianych w tych umowach; naruszenie takich norm pociąga za sobą odpowiedzialność państwa nie wobec jednostki, lecz wobec innych stron umowy; prawo petycji – w niektórych umowach o ochronie praw człowieka (np. w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, w protokole opcyjnym do Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych) jednostki mają prawo zwracać się do organów międzynarodowych ze skargą dotyczącą naruszenia ich praw przez państwo, którego jurysdykcji podlegają; prawo to ma często charakter fakultatywny (np. we wspomnianym protokole opcyjnym) i istnieje tylko w stosunku do państw, które są stronami danej umowy; odpowiedzialność prawnomiędzynarodowa – odpowiedzialność karna osób fizycznych za zbrodnie międzynarodowe (np. zbrodnie wojenne, zbrodnie przeciwko ludzkości, zbrodnie przeciwko pokojowi, zbrodnie ludobójstwa) – jurysdykcja stałego Międzynarodowego Trybunału Karnego; poza tym – zakaz piractwa i korsarstwa, wobec których obowiązuje zasada represji wszechświatowej (pirat może być zatem ukarany przez państwo, które go zatrzymało);