Podział czynności prawnych
1. Kryterium: czy do dokonania danej czynności prawnej wystarcza oświadczenie woli jednej tylko strony, czy też potrzeba oświadczeń woli dwu lub więcej stron. a) JEDNOSTRONNE- oświadczenie woli jednej strony - testament, - przyrzeczenie publiczne, - przekaz . Nie są natomiast takimi czynnościami darowizna czy zwolnienie z długu! b) DWUSTRONNE ( UMOWY )- zgodne oświadczenie woli dwu lub więcej stron ( np. umowa spółki cywilnej ), potrzebny jest konsens ( zgodność zamiarów stron ). Wszystkie strony muszą złożyć zgodne oświadczenia woli. Pamiętać należy, że chodzi o oświadczenia woli stron, a nie osób! c) WIELOSTRONNE ( UCHWAŁY (- nie wymaga się konsensu, na ogół przepisy przewidują określoną większość- nie ma wymogu jednolitej zgody.
2. Kryterium: kiedy czynność wywołuje skutki prawne? a) NA WYPADEK ŚMIERCI ( MORTIS CAUSA )- skuteczność ich jest zależna od śmierci osoby, która czynności dokonała, przy czym osoba, która ma odnieść korzyść z tej czynności, musi istnieć w chwili tej śmierci- jedyną taką czynnością w prawie polskim jest testament, nie ma darowizny na wypadek śmierci b) MIĘDZY ŻYJĄCYMI.( INTER VIVOS )- wszystkie inne
3. Kryterium: co jest potrzebne do ważności umowy? a) KONSENSUALNE- czynność prawna jest dokonana, gdy strona ( przy czynnościach prawnych jednostronnych ) albo strony ( przy umowach ) złożą oświadczenie woli. Większość to czynności konsensualne. Samo porozumienie oznacza, że umowa jest zawarta ( strony dochodzą do porozumienia solo consensu ). b) REALNE- w skład stanu faktycznego czynności prawnej wchodzą jeszcze inne elementy poza oświadczeniem woli. - przechowanie ( Art. 835 )- przez umowę przechowania, przechowawca zobowiązuje się zachować w stanie niepogorszonym rzecz ruchomą oddaną mu na przechowanie. Oznacza to, że stosunek przechowania powstaje nie z chwilą zgodnych oświadczeń woli składającego i przechowawcy, lecz dopiero wtedy, gdy rzecz zostanie oddana przechowawcy na przechowanie. - zastaw ręczny ( pignus )- nie powstanie dopóki nie zostanie wydana rzecz będąca przedmiotem zastawu, przechowanie. - zadatek ( art. 384 ) - nabycie spłaconej wierzytelności ( art. 518 §1 ),
- użyczenie ( art. 710 ), - skład ( art. 853 §1 ), c) Istnieje trzecia grupa czynności- nie wymagają wydania rzeczy, ale nie dochodzą do skutku solo consensu- wydanie rzeczy często zastąpione jest wpisem do rejestru publicznego - hipoteka- nie można jej ustanowić bez ujawnienia wierzyciela w księdze wieczystej ). Kiedyś była hipoteka tajna ( przysługiwała Skarbowi Państwa ). - Jest też Rejestr Zastawów- zastaw ten to nie pignus. Jest to zastaw na ruchomościach, których dłużnik pozbyć się nie może, bo nie zarobiłby na spłatę długów- ustanowienie zastawu następuje przez wpis do Rejestru Zastawów, który działa w systemie informatycznym.
4. Kryterium: efekt, jaki wywołuje czynność w majątku osoby składającej oświadczenie Majątek osoby- aktywa + pasywa. To co mamy to aktywa, to co jesteśmy winni, to pasywa a) ROZPORZĄDZAJĄCE ( O SKUTKU RZECZOWYM/ROZPORZĄDZENIA )- celem i bezpośrednim skutkiem jest przeniesienie, obciążenie albo zniesienie prawa majątkowego. Zmajątku rozporządzającego wychodzi aktyw albo wartość aktywu się zmniejsza ( przeniesienie własności, obciążenie nieruchomości prawem na rzecz osoby trzeciej ). - zbycie prawa majątkowego - przeniesienie własności rzeczy- art. 155, - przelew wierzytelności- art. 510, - zbycie spadku- art. 1052 - obciążenie prawa majątkowego, - ustanowienie ograniczonego prawa rzeczowego- art. 245, - zniesienie prawa majątkowego - zrzeczenie się własności rzeczy ruchomej- art. 179, - porzucenie rzeczy ruchomej- art. 180, - zrzeczenie się ograniczonego prawa rzeczowego- art. 246, - zwolnienie z długu- art. 508 b) ZOBOWIĄZUJĄCE ( O SKUTKU OBLIGACYJNYM )- powiększa pasywa osoby dokonującej czynności, polega ona na tym, że osoba ta zobowiązuje się względem innej osoby do świadczenia. - umowa przedwstępna, - umowa najmu - umowa przeniesienia W przyszłości czynność zobowiązująca może ( ale nie musi ) doprowadzić do rozporządzenia. Takie czynności mają bardzo duże znaczenie gospodarcze.
- umowa sprzedaży ( Art. 535.- przez umowę sprzedaży sprzedawca zobowiązuje się przenieść na kupującego własność rzeczy i wydać mu rzecz, a kupujący zobowiązuje się rzecz odebrać i zapłacić sprzedawcy cenę ). - umowa zamiany ( Art. 603.- przez umowę zamiany każda ze stron zobowiązuje się przenieść na drugą stronę własność rzeczy w zamian za zobowiązanie się do przeniesienia własności innej rzeczy ) - darowizna- zobowiązuje do bezpłatnego świadczenia.
Jeśli chodzi o przeciwstawienie czynności rozporządzających i zobowiązujących: a) doktryna niemiecka- ostro przeciwstawia czynności prawne rozporządzające i zobowiązujące- konstrukcja UMÓW RZECZOWYCH. Np. umowne przejście własności z majątku zbywcy do majątku nabywcy odbywa się z reguły w drodze dwóch czynności prawnych: - najpierw umowa zobowiązująca ( np. sprzedaż, zamiana ), - potem następuje druga czynność prawna, której celem jest wykonanie tego zobowiązania- przeniesienie własności rzeczy. Z czynności zobowiązującej wynika tylko skutek zobowiązujący, aby powstało rozporządzenie konieczna jest druga czynność prawna ( zobowiązać się można tysiąc razy, a rozporządzić tylko raz ) b) doktryna francuska ( podobnie angielska )- tego rodzaju czynności, jak sprzedaż, zamiana czy darowizna od razu ( przynajmniej w zasadzie ), powodują skutek rzeczowy, tzn. przejście prawa własności ze zbywcy na nabywcę. Czynność zobowiązująca do przeniesienia własności powoduje więc dwa skutki prawne: - zobowiązujący - rozporządzający c) w prawie polskim: -Zasada: Art. 155 §1- czynność zobowiązująca pociąga za sobą również skutek rozporządzający( czynność o podwójnym skutku ), ale ustawodawca czyni ustępstwa na rzecz rozdarcia skutku zobowiązującego i rozporządzającego. Potrzebne jest przeniesienie posiadania rzeczy. Można traktować to jako warunek rozporządzenia. Strony bądź ustawa mogą przewidzieć rozbicie skutków. Wyjątki: - Art. 157 §2- jeśli umowa zobowiązująca do przeniesienia własności nieruchomości została zawarta pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu, do przeniesienia własności potrzebne jest dodatkowe porozumienie stron obejmujące ich bezwarunkową zgodę na niezwłoczne przejście własności. Np. kupujemy mieszkanie pod warunkiem, że dostaniemy kredyt- z mocy ustawy tylko skutek zobowiązujący- nie ma rozporządzenia. Strony muszą zawrzeć drugą umowę, w której przeniosą własność nieruchomości. Nie może być przeniesienia własności nieruchomości na podstawie umowy warunkowej! - przeniesienie wierzytelności ( Art. 410. ). - umowa sprzedaży z zastrzeżeniem własności rzeczy sprzedanej- własność przechodzi w momencie zapłacenia ceny ( tylko ruchomości ). Z umowy powstają tylko zobowiązania, a jeśli zapłacono cenę, to nie potrzebna jest już dodatkowa umowa. Rozwiązanie to przyjęło prawo niemieckie. Francuzi nie mogli przez długi czas ominąć swego Art. 1083., aby wyjaśnić tę konstrukcję.
5. Kryterium: efekt, jaki czynność prawna wywołuje w majątku kontrahenta ( a nie własnym!- jak poprzednio ). a) PRZYSPARZAJĄCE ( PRZYSPORZENIA )- zamierzonym przez dokonującego tej czynności skutkiem jest przysporzenie korzyści majątkowej innej osobie, korzyść ta może polegać czy to zwiększeniu pasywów ( przez nabycie prawa własności ) czy też na zmniejszeniu pasywów ( zwolnienie z długu ). Chodzi tu o korzyść w rozumieniu prawnym, a nie gospodarczym ( np. ten, kto sprzedał "za pół ceny" gospodarczo rzecz biorąc stracił, gdyż saldo czynności prawnej wypada dla niego ujemnie, jednakże z punktu widzenia prawa nastąpiło na jego rzecz przysporzenie w postaci nabycia prawa własności pewnej sumy pieniędzy przy równoczesnej utracie innego aktywu, jakim było prawo własności sprzedanej rzeczy. b) INNE CZYNNOŚCI UPOWAŻNIAJĄCE- daje się tylko możliwość działania, wykonania pewnej czynności ( pełnomocnictwo, przekazpodwójne upoważnienie, przekazujący, odbiorca przekazu ). Nie ma przysporzenia po stronie adresata, tylko upoważnienie! Jeśli teraz zestawi się podział czynności prawnych na rozporządzenia i zobowiązania, z czynnością przysparzającą, to łatwo stwierdzić, że zmienił się kąt patrzenia. Przy rozporządzeniu i zobowiązaniu były brane pod uwagę skutki, jakie czynność prawna wywołuje w majątku dokonującego czynności prawnej, przy przysporzeniu chodzi o skutki, które czynność ma wywołać w majątku drugiej osoby. 6. Kryterium: po ilu stronach nastąpiło przysporzenie a) ODPŁATNE- strona, która dokonała przysporzenia, otrzymuje lub ma otrzymać w zamian korzyść majątkową stanowiącą ekwiwalent tego przysporzenia ( czyli przysporzenie nastąpiło po obu stronach ). Czynnością odpłatną jest również sprzedaż za symboliczną opłatą. Interesuje nas konstrukcja prawna, a nie efekt materialny, bo tym zajmuje się prawo podatkowe ). b) NIEODPŁATNE- przysporzenie nastąpiło po jednej stronie, ekwiwalentu brak. Podział ten możemy rozpatrywać z dwóch punktów widzenia: a) formalnego- za punkt wyjścia bierzemy treść prawną stosunku prawnego wynikającego z danej czynności prawnej, przy takim założeniu: - pewne typy czynności prawnych są zawsze odpłatne - sprzedaż ( jeśli nie ma ekwiwalentu, to nie ma umowy sprzedaży ), - najem, - umowa o dzieło - pewne typy czynności prawnych są zawsze nieodpłatne, - darowizna, - użyczenie, - pewne typy czynności prawnych są zależnie od woli stron odpłatne albo nieodpłatne - pożyczka oprocentowana lub nieoprocentowana, - zlecenie czy przechowanie za wynagrodzeniem lub bez wynagrodzenia b) merytorycznego- za punkt wyjścia bierzemy stosunki gospodarcze- za czynność nieodpłatną możemy uznać sprzedaż za
symboliczną złotówkę, a za odpłatną- darowiznę obciążoną poleceniem. UMOWA WZAJEMNA ( Art. 487. §2.- świadczenie jednej ze stron ma być odpowiednikiem świadczenia drugiej ( świadczenie jednej strony stanowi kauzę- patrz niż. świadczenia strony drugiej ). Dokonanie czynności nieodpłatnej wymaga specjalnej formy. Np. oświadczenie darczyńcy powinno mieć formę aktu notarialnego. Jeżeli świadczenie już jednak nastąpiło, to umowa mimo to jest ważna ( konwalidacja ). Akt służy zmuszeniu podmiotu do refleksji- aby pochopnie nie podejmować decyzji o przysporzeniu na rzecz drugiej osoby! Łagodzenie odpowiedzialności darczyńcy za wady rzeczy ( Art. 891 )- odpowiada tylko w przypadku winy umyślnej lub wskutek rażącego niedbalstwa. Normalnie- odpowiedzialność za niedochowanie należytej staranności. Sprzedawca odpowiada obiektywnie. Jeśli np. kupimy buty, to jeśli mają dziurę, to odpowiedzialność ponosi sprzedawca, a jeśli dostaniemy je jako przedmiot darowizny od cioci, to odpowiada tylko wtedy, jeśli sama tą dziurę zrobiła lub powstała ona w wyniku jej rażącego niedbalstwa. Jeśli jest konkurencja między osobą, która uzyskała korzyść nieodpłatnie, a osobą, która uzyskała korzyść odpłatnie, to ustawodawca chroni tą, która zapłaciła ( np. skarga Pauliańska ). 7. Podział dotyczy tylko czynności przysparzających "Tylko idioci i dzieci dokonują przysporzeń bez podstawy prawnej". KAUZA to podstawa prawna przysporzenia, element, który powtarza się stereotypowo przy wszystkich czynnościach prawnych danego rodzaju. Za każdym przysporzeniem stoi jakaś kauza. Np. podstawą prawną przysporzenia w umowie sprzedaży po stronie sprzedawcy jest uzyskanie wierzytelności do kupującego o zapłatę ceny, po stronie kupującegouzyskanie wierzytelności do sprzedawcy o przeniesienie sprzedanego prawa. Rodzaje kauza: a) SOLVENDI- celem jest tu zwolnienie się od obowiązku ciążącego na osobie dokonującej przysporzenia, czyli ZMNIEJSZENIE JEJ PASYWÓW ( np. zapłata długu ), b) OBLIGENDI VEL ACQUIERENDI- celem przysporzenia jest nabycie prawa lub innej korzyści majątkowej przez dokonującego przysporzenie, czyli ZWIĘKSZENIE JEJ AKTYWÓW ( sprzedaż, najem ), c) DONANDI- dokonuje się danej czynności prawnej wyłącznie po to, aby nastąpiło przysporzenie na rzecz innej osoby bez żadnego ekwiwalentu ( darowizna ). d) CAVENDI- celem przysporzenia jest zabezpieczenia wierzytelności, np. ktoś z nas stara się o kredyt i prosi o poręczenie ( przysporzenie dla banku! ). e) W CELU USTALENIA Ze względu na związek czynności prawnej z ważnością kauza czynności prawne dzielimy na: a) KAZUALNE ( PRZYCZYNOWE,)- jeśli ważność przysporzenia ZALEŻY OD PRAWIDŁOWOŚCI KAUZY Kazualność może być: - MATERIALNĄ ( zależność przysporzenia od kauza ) lub - FORMALNA ( ujawnienie treści kauza w treści prawnej ) b) ABSTRAKCYJNE ( ODERWANE )- jeśli ważność przysporzenia NIE ZALEŻY OD PRAWIDŁOWOŚCI KAUZY Przykład: Nawiązując do podziału czynności prawnych na rozporządzające i zobowiązujące załóżmy, że A jako sprzedawca
zawiera z B jako kupującym umowę sprzedaży rzeczy ruchomej indywidualnie oznaczonej, przy czym zgodnie z wolą stron sprzedaż ma mieć tylko skutki czynności prawnej zobowiązującej, tzn. przeniesienie prawa własności rzeczy sprzedanej ma nastąpić później w drodze samoistnej czynności prawnej rozporządzającej, w drodze umowy o przeniesienie własności ( umowa zobowiązująca ze skutkiem rozporządzającym ). W umowie sprzedaży A dokonuje na rzecz B przysporzenia w postaci nabycia przez B wierzytelności do A o przeniesienie prawa własności rzeczy sprzedanej. Przysporzenie to nastąpiło acquirendi causa, skoro A kierował się zamiarem nabycia wierzytelności o zapłatę ceny kupna. Umowa sprzedaży jest czynnością kauzalną. Jeśli z jakiegokolwiek powodu nie było prawidłowego porozumienia co do kauza, umowa sprzedaży jest nieważna ( np. A miał na myśli sprzedaż, podczas gdy B mniemał, że chodzi o darowiznę ). W wyniku zobowiązania wynikające z umowy sprzedaży A zawiera z B umowę o przeniesienie własności rzeczy sprzedanej ( czyli ta rozporządzająca ). Po stronie A w te drugiej umowie podstawą prawną przysporzenia jest kauza solvendi, skoro A dlatego przenosi własność na B, aby zwolnić się ze zobowiązania. - jeżeli umowa o przeniesienie własności jest czynnością kauzalną, to jej ważność zależy od prawidłowości kauza, czyli o tego, czy rzeczywiście istnieje zobowiązanie, które ma być wykonane. Jeżeliby umowa sprzedaży, z której wynika zobowiązanie do przeniesienia własności, była nieważna, to umowa o przeniesienie własności będzie również nieważna. Skutki: - A nie przestanie być właścicielem rzeczy, - przysługuje mu roszczenie windykacyjne ( rei vindicatio ) zarówno od swego kontrahenta jak i od osoby trzeciej, której w tym czasie B zbył rzecz. - jeżeli umowa o przeniesienie własności jest czynnością abstrakcyjną, to niezależnie od ważności kauzy- umowy sprzedaży, to: - B nabyłby własność rzeczy, - A może żądać od B zwrotu rzeczy, ale będzie to roszczenie o charakterze obligacyjnym, a nie rzeczowym )- roszczenie kondykcyjne i to tylko względem B. Zwrot świadczenia odbędzie się wg zasad bezpodstawnego wzbogacenia. Jak to wygląda w różnych systemach prawnych: 1) prawo francuskie nieco inny podział, nie na 5 rodzajów causy. a) wzajemnego świadczenia ( causa solvendi, obligendi vel acquirendi i w celu ustalenia ), b) nieodpłatnego świadczenia ( donandi, cavendi ). Kodeks Napoleona w zasadzie nie zna czynności abstrakcyjnych. 2) prawo niemieckie- bardzo dużo czynności prawnych ma charakter abstrakcyjny - rozporządzenia prawami rzeczowymi - niektóre czynności prawne z zakresu zobowiązań ( abstrakcyjne przyrzeczenie zapłaty i uznanie długu ). Istota abstrakcyjności w prawie niemieckim polega na tym, że jeśli rozporządzenie zostało dokonane to choćby causa odpadał, to rozporządzenie pozostaje ważne. Istota kauzalności polega na tym, że jeśli odpada causa, przysporzenie także nie ma racji bytu, związek causy i przysporzenia. 3) prawo angielskie nie zna pojęcia causy- „causa” jest tam bardziej zbliżona do pojęcia francuskiego. 4) W prawie polskim
a) czynności materialnie i formalnie kauzalne - większość umów uregulowanych w księdze III kc ( sprzedaż, darowizna, zamiana, najem, dzierżawa ). Tutaj kauza jest nie tylko przesłanką ważności czynności prawnej, ale musi być objęta treścią czynności prawnej, gdyż inaczej czynność nie dochodzi do skutku,- umowa przenosząca własność nieruchomości b) czynność materialnie kauzalne, ale formalnie abstrakcyjne- ważność zależy od prawidłowości kauza, ale nie musi ona być ujawniona w treści czynności prawnej - umowa o przeniesienie własności rzeczy ruchomej ( Art. 156 ) - ustanowienie ograniczonego prawa rzeczowego na rzeczach ruchomych ( Art. 245 §1 ) - umowa przelewu ( Art. 510 §2 ), - zbycie spadku ( Art. 1052 §2 ) c) czynności materialnie abstrakcyjne- nieprawidłowość kauza nie ma wpływu na ważność czynności prawnej- zobowiązanie wynikające z: - weksla, - czeku - przejęcie długu, - przyjęcie przekazu - gwarancja bankowa na pierwsze żądanie d) czynności formalnie abstrakcyjne- co do których brak w ustawie wskazówki, czy są one również materialnie abstrakcyjne - zwolnienie z długu- Art. 508, W sytuacji, gdy ktoś dokonał przysporzenia, a odpadła causa przysługuje roszczenie o zwrot bezpodstawnego wzbogacenia ( Art. 405. ), a w szczególności roszczenie o zwrot świadczenia nienależnego ( Art. 410. ).