Ciągłość i sukcesja państw
Czy w przypadku: czasowej okupacji całego terytorium państwa, rewolucyjnej zmiany rządu, ewentualnie także ustroju społeczno-politycznego, istotnej zmiany granic państwowych
nadal jest to samo państwo?
wg praktyki utrzymano tezę o ciągłości państwa (też praw i zobowiązań m.), nawet gdy państwo przeszło przez wszystkie w/w zmiany, jak np. Polska po 1939 r. jeśli państwo po pewnym czasie zaczyna znów istnieć, a jego władze odzyskały możliwość suwerennego działania to uznaje się, że państwo istnieje nadal (określane czasem jako ius postlimini); pewne wątpliwości gdy nastąpiła rewolucyjna zmiana rządu wraz ze zmianą ustroju społeczno-politycznego, ale nawet wtedy uznawano ciągłość państwa, a nowe państwa (np. socjalistyczne, jak Polska, Czechosłowacja, Bułgaria, też Kuba, ChRL) starały się dostosować swoje zobowiązania m. do nowych założeń polityki, a jedynie wobec ZSRR trudno było mówić o ciągłości z Rosją; zmiany terytorialne nie wpływają na ciągłość podmiotowości państwa; Zagadnienie sukcesji
gdy dot. sukcesji w odniesieniu do części terytorium to przyjmuje się w stosunku do u.m. zasadę zmienności (przesuwalności) granic traktatowych, tzn. że umowa wiąże na całym nowym terytorium, a wyjątkiem są umowy zlokalizowane; problemy gdy powstaje nowe państwo i czy i w jakim stopniu wchodzi w prawa i obowiązki państw/a, którego terytoria objęło → brak jednolitej praktyki, a tym bardziej norm p.m. → problemem tym (głównie w związku z problemami dekolonizacji) zajęła się Komisja PM ONZ, na podstawie jej projektu przyjęto w 1978 r. KW o sukcesji państw w stosunku do traktatów;
wg praktyki 4 główne teorie/systemy (nie jest to katalog enumeratywny):
teoria tabula rasa – nowo powstałe państwo nie jest związane żadnymi dawniejszymi u.m., więc nie przyjmuje praw i obowiązków dawnego suwerena – wg niektórych teoria ta jest najbardziej zgodna z prawem do samostanowienia narodów; teoria prawa wyboru – nowo powstałe państwo ma prawo dokonać wyboru i notyfikować, które z umów chce utrzymać w mocy;
jako reguła do umów wielostronnych zastosowana przez Sekretarza Generalnego ONZ, który przedstawia do akceptacji umowy mające klauzulę kolonialną;
teoria kontynuacji z prawem wypowiedzenia – między nowym państwem a dawnym suwerenem istnieje tzw. sukcesja generalna, ale zarówno nowe państwo jak i jego kontrahenci mają prawo wypowiedzenia, które powinno być dokonane zgodnie z postanowieniami samej umowy; teoria prawa do namysłu (doktryna Neyere) – tymczasowe utrzymanie w mocy umów dwustronnych w celu ich negocjacji co do przedłużenia lub zmiany, a umowy wielostronne wiążące na zasadzie wzajemności; zastosowana pierwszy raz przez Tanganikę (nazwa od nazwiska przywódcy);
inne zasady dot. umów ustalających granice oraz tzw. umów zlokalizowanych, jak np. umowy o wolność żeglugi na kanale lub rzece, neutralizacja terytorium; generalnie nowe państwo nie ma obowiązku przyjęcia umów poprzedniego suwerena, ale obowiązek taki dot. umów zlokalizowanych; powszechna zasada p.m. że sukcesja nie wpływa na granice państw ani na prawa i obowiązki graniczne; Konwencja Wiedeńska o sukcesji państw w stosunku do traktatów z 1978 r
Konwencja Wiedeńska o sukcesji państw w stosunku do traktatów z 1978 r KW odmiennie uregulowała zagadnienia sukcesji w zależności od tego, jak powstało „państwo sukcesor”:
tzw. państwa nowo podległe (powstałe w wyniku dekolonizacji) przyjęto teorię tabula rasa (art. 16) z prawem jednostronnego notyfikowania sukcesji w stosunku do umów wielostronnych (art. 17 i 18); wyłączone spod w/w zasady umowy graniczne, którymi nowe państwo związane jest ipso iure; powstanie przez zjednoczenie lub podział przyjęto zasadę kontynuacji zobowiązań umownych ipso iure (art. 30 i 34); powstała w związku z procesem dekolonizacji, ale nie ma w nim zastosowania, gdyż dot. sukcesji po wejściu jej w życie, a państwa powstałe w procesie dekolonizacji nie złożyły klauzul retroaktywnych;
mniej kodyfikacji, więcej postępowego rozwoju; dot. sukcesji powstałych zgodnie z p.m. i Kartą NZ; reguluje 4 zasadnicze kwestie:
sukcesja w odniesieniu do reżimów terytorialnych ustanowionych w traktatach (art. 11 i 12); sukcesja w odniesieniu do części terytorium (art. 15); powstanie nowego państwa niepodległego (art. 16-30); zjednoczenie i podział państw (art. 31-38);
ad. I.umowy zlokalizowane (inaczej terytorialne, realne, dyspozytywne) automatycznie przechodzą na państwo sukcesora, a odrębne zasady dot.:
reżimów granicznych (art. 11): sukcesja ipso iure traktatowych ustaleń granicznych; zasadę trwałości granic wspiera art. 62 ust. 2 lit. a KW dot. zasadniczej zmiany okoliczności; MTS nawiązał do tego art. w 1982 r. (spór Tunezja vs Libia) w 1986 r. (spór Burkina Faso vs Mali); inne reżimy terytorialne (art. 12) zasada trwałości ze względu na to, że umowy takie są „przywiązane do terytorium”, a nie do władzy, niezależnie czy są to umowy dwu- czy wielostronne; nie dot. traktatów ustanawiających bazy wojskowe, bo są to zobowiązania polityczne;
ad. II.cesja – przejęcie części terytorium jednego państwa przez drugie, przy zachowaniu tożsamości tych państw;
art. 15 – zasada przesuwalności granic traktatowych – traktaty państwa cedującego przestają obowiązywać na obszarze cedowanym, a zaczynają tam działań traktaty państwa nabywającego (norma zwyczajowa) → 2 wyjątki dot. traktatów państwa-sukcesora (decyduje treść tych traktatów lub inne ustalenia): traktaty, których zastosowanie do nowego terytorium byłoby niezgodne z ich przedmiotem i celem (w szczególności te, które same ograniczają swój zasięg terytorialny); traktaty, których zastosowanie do nowego terytorium radykalnie zmieniłoby warunki ich stosowania; art. 11 i 12 mają zastosowanie;
ad. III.różna praktyka związana z 4 w/w teoriami;
art. 16 – nowe państwo nie ma obowiązku przejęcia traktatów państwa-poprzednika, ale ma do tego prawo, a sposób przejęcia zależy od traktatu: traktaty wielostronne może przyjąć poprzez jednostronny akt, notyfikowany depozytariuszowi na piśmie, a do czasu aż tego nie zrobi traktat jest zawieszony; wyjątek – umowy o ograniczonym uczestnictwie – za zgodą wszystkich stron; traktaty dwustronne może przejąć za zgodą drugiej strony w sposób wyraźny lub dorozumiany; art. 11 i 12 mają zastosowanie;
ad. IV.2 przypadki: zjednoczenie państw:
art. 31 – reguła kontynuacji ipso iure, chyba że:
inne ustalenia stron; stosowanie traktatu byłoby niezgodne z jego przedmiotem lub celem lub radykalnie zmieniłoby warunki; terytorialne traktaty nadal obowiązują na takim terytorium na jaki były ustalone; traktaty wielostronne otwarte – jednostronne przyjęcie; traktaty dwustronne i wielostronne zamknięte – za zgodą innych stron;
podział państw: 2 sytuacje: rozpad (powstają nowe państwa) i secesja (powstaje państwo poprzednik i nowe państwo);
wcześniej regułą dla rozpadu było przejęcie zobowiązań przez nowe państwa, a dla secesji – nowe państwo nie przejmowało zobowiązań państwa macierzystego, które miało nadal te same zobowiązania; KW nie rozróżnia sytuacji rozpadu i secesji → reguła kontynuacji ipso iure z wyjątkiem:
inne ustalenia stron;
sprzeczne z przedmiotem lub celem lub zasadnicza zmiana warunków; jeśli wcześniej obowiązywały na danym terytorium, to po podziale nadal obowiązują tam; inne rozwiązania dla państw powstałych w wyniku dekolonizacji → wtedy stosuje się rozwiązania dla nowo niepodległych państw (może być trudne do zaklasyfikowania konkretnych przypadków);