Istota Samorządu Terytorialnego
ustrój władz lokalnych oparty na zasadzie dualizmu – podział zadań pomiędzy samorząd terytorialny a administrację rządową → zasada decentralizacji;
samorząd to wydzielenie z zakresu władzy państwowej pewnej dziedziny spraw i powierzenie ich samodzielnego rozwiązywania grupie społecznej, której sprawy te przede wszystkim dotyczą, czyli to administracja sprawowana przez odrębne w stosunku do państwa osoby prawne (korporacje) → 3 cechy samorządu:
to wyodrębniona grupa społeczna określona przez prawo, której członkostwo powstaje z mocy prawa; powołany do wykonywania zadań adm. publ. w sposób samodzielny i w formach właściwych dla adm.; posiada własną organizację zbudowaną wokół zasady przedstawicielstwa;
formy samorządu:
samorząd specjalny – zawodowy (adwokacki, lekarski), gospodarczy (izby gospodarcze, organizacje samorządu rzemieślniczego), wyznaniowy, narodowościowy; samorząd terytorialny – gdy wyodrębnienie następuje na zasadzie terytorialnej i polega na powierzeniu wyłonionym przez mieszkańców danego terenu organom bezpośredniego zarządzania sprawami tego terenu;
samorząd terytorialny samorząd terytorialny (korporacja komunalna) ma charakter uniwersalny, tzn. że dot. całego terytorium państwa i obejmuje wszystkich jego mieszkańców; samodzielność (niezależność od administracji rządowej) umożliwia realizowanie swoich zadań, znajduje wyraz min w: wyłączność realizowania określonych zadań (tzw. zadania własne); odrębna struktura organizacyjna; nadanie osobowości prawnej i przyznanie im prawa własności lokalnych składników majątku publicznego; samodzielność budżetowo-finansowa; ograniczenie ingerencji władzy centralnej do nadzoru; zapewnienie sądowej ochrony praw i interesów podmiotów samorządowych; nie ma charakteru absolutnego, ale ograniczenia mogą być nakładane tylko w drodze ustawy i muszą spełniać wymogi materialne (TK – nie mogą być nadmierne i muszą być uzasadnione celami i wartościami konstytucyjnymi; podtrzymał aktualność rozumienia zasady samodzielności na tle Małej Konstytucji); historia uregulowań dot. samorządu: okres międzywojenny – TAK; okres PRL – zastąpiony systemem rad narodowych, co nie zapewniło samorządności lokalnej; nowela marcowa z 1990 r. (oraz inne akty: o samorządzie terytorialnym, o pracownikach samorządowych, o podziale zadań i kompetencji ... (tzw. I ustawa kompetencyjna), o referendum gminnym) – przywrócenie samorządu terytorialnego tylko na szczeblu gminnym; prace nad Konstytucją – przedmiot licznych kontrowersji (szczególnie powiaty), w efekcie wprowadzono jedynie gminę jako podstawą jednostkę samorządu terytorialnego i ustanowiono na jej rzecz domniemanie kompetencyjne w systemie samorządu
terytorialnego, a uregulowania konstytucyjne odnoszą się generalnie do jednostek samorządu terytorialnego, więc wprowadzone przez ustawodawcę inne szczeble muszą odpowiadać wymogom z art. 165-172; 1998 r. – wprowadzono trójszczeblowy podział terytorialny i ustanowiono samorząd na wszystkich szczeblach; uregulowania to ustawy samorządowe, owst, II ustawa kompetencyjna, o referendum lokalnym, ale wciąż brak ustawy o dochodach tych jednostek i co roku jest to regulowane ustawami epizodycznymi; najsilniejsze kontrowersje – liczba województw (rząd: 12, sejm: 15; skuteczne weto prezydenta doprowadziło do 16); szczebel województwa ma charakter mieszany; województwo:
tworzone ustawą (w niej nazwa i terytorium oraz siedziba władz); ustrój dualistyczny – jako jednostka samorządu terytorialnego i jako jednostka administracji rządowej, w związku z tym istnieją 2 piony administracji – rządowa i samorządowa, które odpowiedzialne są za realizację zadań określonych w ustawie; wojewoda – terenowy organ adm. rząd. i przedstawiciel RM w województwie, powoływany i odwoływany przez premiera na wniosek MSWiA, a jego zastępcami są wicewojewodowie powoływani i odwoływani na wniosek wojewody przez premiera; aparat urzędniczy zorganizowany w urząd wojewódzki, który dzieli się na wyspecjalizowane wydziały; wojewoda i wicewojewodowie to polityczne kierownictwo, a reszta urzędu w. wraz z jego dyrektorem powinna mieć charakter stały (zasada neutralności i apolityczności); wojewoda wypełnia wszystkie zadania adm. rząd. (administracja ogólna), które nie zostały przekazane do właściwości innych organów (administracji niezespolonej); w systemie samorządu – sejmik województwa, a organami wykonawczymi jest marszałek oraz zarząd województwa, a podlegają im wojewódzkie samorządowe jednostki organizacyjne i aparat urzędniczy = urząd marszałkowski;
powiat: rodzaje:
składa się z graniczących ze sobą gmin (powiat ziemski); obejmuje miasto na prawach powiatu (powiat grodzki – z mocy prawa, gdy 100.000 mieszkańców lub gdy stanowiło siedzibę wojewody przez likwidacją danego województwa, też Warszawa ale w ustawie); tworzone i określane terytorium rozporządzeniem RM; tylko jako jednostka samorządu terytorialnego, choć mogą istnieć organy adm. rząd. niezespolonej, o ile stanowi tak ustawa; organy powiatu – rada powiatu oraz organy wykonawcze – starosta i zarząd powiatu;
gmina – czysto samorządowy charakter, a organami są: rada gminy, a organem wykonawczym jest wójt (gminy wiejskie), burmistrz lub prezydent miasta (gdy miasto liczy ponad 100.000 i nie jest odrębnym powiatem);