Prawa człowieka i ich ewolucja
– myśl filozoficzna judeochrześcijańska jako podstawa dla idei praw jednostki; * ważne 2 elementy: * przyjęcie jednostki ludzkiej (byt autonomiczny i indywidualny) jako podstawa koncepcji organizacji społeczeństwa → uznanie godności za najważniejszą wartość; * uznanie ograniczonego zakresu podporządkowania jednostki państwu; → system oparty o koncepcje indywidualistyczne, odrzucające koncepcje prymaty państwa nad jednostką; – te koncepcje kształtowały się przez 2 tysiąclecia: * dzieła teologów katolickich – min. św. Tomasza z Akwinu (min. sformułował prawo oporu) * XVII w. – SZKOŁY PRAWA NATURY – nawiązanie do wcześniejszych filozofii katolickiej, ale silniej akcentuje świeckie elementy → państwo nie może pozbawić jednostki jej praw, gdyż one są niezbywalne; państwo jako umowa społeczna, tj. jako organizacja wtórna i służebna wobec tych którzy ją tworzą; rząd ograniczony – tylko te kompetencje przekazane przez ludzi wchodzących w skład państwa; idea podziału władz i konstytucji pisanej → rzeczywistość odbiegała od postulatów filozofów; * XVIII w. – PIERWSZE CAŁOŚCIOWE UJĘCIE – USA, Konstytucja z 1776 r. bez praw, ale z Bill of Rights w 1787. Francja – Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela z 1789; → Deklaracje Praw jako osobne dokumenty, bo osobny system prawny, a nie przywilej nadany przez władcę; → wymieniały te prawa, które w owym czasie były najważniejsze, a więc wolności osobiste (zwłaszcza wolność sumienia czy nietykalność osobista) oraz polityczne i prawo własności, francuska deklaracja akcentowała zasadę równości, a amerykańska gwarancje proceduralne → prawa pierwszej gwarancji; → koncentrowały się na prawach negatywnych, zwane też prawami obronnymi (sfera zakazu ingerencji) co było związane z koncepcją państwa jako nocnego stróża; * XIX i początek XX w. – kształtowanie się państwa kapitalistycznego i zasad liberalnej demokracji → stopniowe wprowadzanie w życie haseł XVIII-wiecznych, ale też problemy nowe, tj. formułuje się koncepcja aktywnej roli państwa w procesach gospodarczych i społecznych (pojawiają się: powszechność szkolnictwa, ubezpieczeń społecznych, regulacje warunków pracy, elementy interwencjonizmu państwa → przekształcanie się państwa nocnego stróża w państwo opiekuńcze); → odchodzenie od absolutystycznej koncepcji praw człowieka – prawa człowieka mają charakter ewolucyjny i mogą podlegać ograniczeniom – głównie ze względu na kontestacje praw pomijających sytuację jednostki w społeczeństwie i ze względu na rozwój pozytywizmu prawniczego; → kształtują się nowe prawa – min. związane z działalnością zbiorową (partie polityczne, związki zawodowe) oraz nowe prawa ekonomiczno-socjalne (prawo do ubezpieczenia społecznego, ochrony zdrowia, do nauki czy do pracy) → prawa drugiej generacji; → prawa pozytywne, zwane też prawa świadczące (sfera nakazu działania dla państwa) oraz prawa o charakterze zasad polityki państwa (np. państwo troszczy się o kształcenie ...), czyli nie dające prawa do indywidualnych roszczeń. Dzięki prawom pozytywnym pojawił się podział na prawa i wolności; * XX w. – nawrót do kolektywistycznej koncepcji porządku społecznego – założenie: podporządkowanie jednostki interesom państwa → głównie państwa realnego socjalizmu; * Po doświadczeniach systemów faszystowskich i komunistycznych:
→ nawrót do koncepcji prawno-naturalnych (przeświadczenie o istnieniu katalogu praw i wolności, które przysługują każdemu człowiekowi, np. godność); → uniwersalizacja praw i wolności (=przysługują każdemu) oraz internacjonalizacja praw i wolności (=ujmowanie ich w aktach prawa międzynarodowego); → wyroki norymberskie; → Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (1948) – bez mocy wiążącej; → tzw. Pakty Praw Człowieka w 2 aktach (lata 60’te): Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych oraz Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych – moc wiążąca, ale brak mechanizmów gwarancyjnych dla jednostki; → tzw. Europejska Konwencja o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności (1950) – oprócz praw też mechanizmy gwarancyjne, tj. Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu; → w ramach UE – ETS sam „odnalazł” wiele praw w ogólnych zasadach prawa, co zostało potwierdzone w Traktacie z Maastricht w powiązaniu z Europejską Konwencją Praw Człowieka → 2000 r. uchwalono Kartę Praw Podstawowych UE, a kolejnym krokiem będzie zapewne Konstytucja; → też akty szczegółowe jak dokumenty Międzynarodowej Organizacji Pracy (dot. związków zawodowych, niewolnictwa, i in.), ONZ’towska konwencja o zakazie tortur, konwencje Rady Europy; → jurydyzacja praw człowieka też na szczeblu narodowym → rozwój sądownictwa konstytucyjnego. – Ewolucja praw człowieka doprowadziła do zaakcentowania ich obecności w 3 płaszczyznach: * aksjologicznej – przez ponowne nawiązanie do koncepcji prawnonaturalnych, którym prawo pozytywne musi się podporządkować; * międzynarodowej – prawo krajowe musi się podporządkować normom prawa międzynarodowego; * jurysdykcyjnej – poprzez powstanie instytucji i procedur sądowej ochrony praw; – nastąpił też podział na prawa człowieka i prawa obywatela → też w Konstytucji z 1997 r.