Prawo wyborcze - pojęcia ogólne
Wybory parlamentarne – regularne odnawianie składu parlamentu w wyniku decyzji podejmowanych w szczególnej procedurze przez ogół obywateli posiadających pełnię praw politycznych. – są wynikiem realizacji zasady suwerenności Narodu i są formą weryfikacji rządzących przez rządzonych; – wymóg wybieralności pierwszej izby parlamentu, ale drugiej niekoniecznie; – też wybory na szczeblu lokalnym – do samorządów gminnych, czasem też wyższych stopniach podziału terytorialnego; – też wybory prezydenta – szczególnie w państwach o prezydenckim systemie, ale nie tylko. – wymóg przeprowadzenia w oparciu o zasadę pluralizmu politycznego, tj. zasadę swobodnego konkurowania partii politycznych i ich programów, z wyjątkiem partii nazistowskich i faszystowskich. – oparte na szczególnej regulacji prawnej dla zapewnienia uczciwego przebiegu.
Prawo wyborcze ma dwa znaczenia: » w znaczeniu podmiotowym to jedno z praw obywatela (nie człowieka!). * czynne prawo wyborcze – prawo do głosowania i wybierania; * bierne prawo wyborcze – prawo do kandydowania różnice mogą być znaczne – powszechność czynnego prawa to zasada absolutna, ale bierne prawo może być ograniczane, np. podwyższonym wiekiem. » w znaczeniu przedmiotowym to gałąź prawa konstytucyjnego regulująca kwestie przygotowania, przeprowadzania i ustalania wyniku wyborów. * podstawą są uregulowania w Konstytucji art. 62, art. 96 ust. 2, art. 97 ust. 2, art. 98-101, art. 127-129, art. 169 ust. 2 i 3. * ustawa z 12.04.2001 r. Ordynacja wyborcza do Sejmu RP i Senatu RP (ows); w pracach nad nią ostre spory polityczne: – zmieniono sposób obliczania głosów z metody d’Honda na metodę St.Laguë → w 2002 r. przywrócono d’Honda; – znowelizowano ustawę o partiach politycznych, rozszerzając zakres subwencjonowania partii przez państwo. * ustawa z 27.09.1990 r. o wyborze Prezydenta RP (uwp) – ważna nowela z 28.04.2000 r.; * ustawa z 16.07.1998 r. Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw (owst); * ustawa z 20.06.2002 r. o bezpośrednim wyborze wójta, burmistrza i prezydenta miasta * ustawa z 23.01.2004 r. Ordynacja wyborcza do Parlamentu Europejskiego; * duże znaczenie też uchwały Państwowej Komisji Wyborczej oraz sądowe interpretacje przepisów wyborczych, szczególnie TK, NSA i SN.
System wyborczy to całokształt prawnych i pozaprawnych reguł określających sposób przeprowadzania wyborów, a jego elementami są prawo wyborcze w znaczeniu przedmiotowym, oraz różne normy, zasady i zwyczaje, w szczególności polityczne, które wielokrotnie mają istotne znaczenie, np. kolejność kandydatów na listach wyborczych. W znaczeniu węższym to sposób ustalania wyniku wyborów (proporcjonalny czy większościowy).
Podstawowe zasady prawa wyborczego – historycznie ukształtowane zasady, traktowane dziś jako konieczne, choć przesłanki demokratyzmu wyborów (choć nie są wystarczające), określane tradycyjnym mianem przymiotników wyborczych, tj. powszechność, równość, bezpośredniość, tajność głosowania, proporcjonalność. » mówi się niekiedy o nowym przymiotniku jakim jest wolność wyborów – odwołanie do zasady pluralizmu politycznego, min. w Ustawie Zasadniczej RFN i w polskiej Ordynacji do Parlamentu Europejskiego, też mała Konstytucja z 1992 r. wspominała o tym. » Sejm ma pięcioprzymiotnikowe wybory, Senat trzy (powszechność, bezpośredniość, tajność głosowania), a prezydent czteroprzymiotnikowe, ze względu na jeden mandat nie ma proporcjonalności, w przypadku samorządu terytorialnego Konstytucja pozostawia swobodę ustawodawcy zwykłemu do wprowadzenia bądź nie proporcjonalności.