PROCESOWY TRYB WNIESIENIA OSKARŻENIA
Według art. 10 § 1- zasada legalizmu, organ powołany do ścigania przestępstw jest obowiązany do wszczęcia i przeprowadzenia post. przygotowawczego, a oskarżyciel publiczny także do wniesienia i popierania oskarżenia. Wszczęcie postępowania sądowego następuje na zadanie uprawnionego oskarżyciela lub innego podmiotu. Oskarżycielem publicznym przed wszystkimi sadami jest prokurator, inny organ państwowy może być oskarżycielem publicznym z mocy szczególnych przepisów ustawy – rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości (13.06.2003) określa organy uprawnione obok Policji do prowadzenia dochodzenia - wydany na podstawie art. 325 d. Organy uprawnione do prowadzenia dochodzeń mogą również w tym zakresie wnosić i popierać oskarżenie przed sadem I instancji w pos. uproszczonym. Organami tymi są: - organy Inspekcji Handlowej, - organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej, - urzędy skarbowe i inspektorzy kontroli skarbowej, - Prezes Urzędu Regulacji Telekomunikacji i Poczty, - organom Staży Granicznej, Wymienione w rozporządzeniu organy nie mogą wykonywać swoich uprawnień, jeżeli akt wnosi i popiera prokurator, stanowi to potwierdzenie miejsca prokuratora w hierarchii organów ścigania i oskarżenia. Do wystąpienia z oskarżeniem w trybie uproszczonym, oraz prowadzenia dochodzeń z mocy ustaw szczególnych, mają: Straż Leśna Lasów Państwowych, organy parków narodowych, Państwowa Straż Łowiecka. W sprawach o przestępstwa skarbowe – finansowy organ dochodzenia. Ponadto uprawnieni do wnoszenia aktów oskarżenia w warunkach określonych przepisami są oskarżyciel prywatny (art. 59 §1 i 487) oraz oskarżyciel posiłkowy (art. 55).
Podstawową formą żądania wszczęcia postępowania sądowego stanowi AKT OSKARŻENIA. Jest on wnioskiem o wszczęcie postępowania sądowego i rozpoznanie sprawy przez sąd, a także wnioskiem o ukaranie oskarżonego. Przez wskazanie w akcie oskarżenia osoby oskarżonej (lub oskarżonych) wyznacza się granice podmiotowe post. sądowego, przez określenie czynu zarzucanego (lub czynów zarzucanych – granice przedmiotowe post. Rozpoznanie w toczącym się post. nowego zarzutu przeciw oskarżonemu, nieobjętego aktem oskarżenia (rozszerzenie granic przedmiotowych), jest możliwe jedynie wtedy, gdy oskarżony wyrazi na to zgodę (art. 398 §1). Wyznaczone granice dają gwarancję oskarżonemu, że będzie sądzony tylko w granicach wyznaczonych zarzutem aktu oskarżenia i bez jego zgody granice te nie mogą być przekroczone.
Rozróżnia się zwykły akt oskarżenia, szczególne akty oskarżenia i zastępcze formy aktu oskarżenia. Akt oskarżenia (zawierający uzasadnienie) obejmuje sformułowanie i usystematyzowanie wyników post. przygotowawczego (funkcja bilansująca aktu oskarżenia) oraz wskazanie dowodów na poparcie aktu oskarżenia.
W ciągu 14 dni od daty zamknięcia śledztwa albo od otrzymania aktu oskarżenia sporządzonego przez Policję w dochodzeniu
prokurator sporządza akt oskarżenia lub zatwierdza akt oskarżenia sporządzony przez Policję w dochodzeniu i wnosi go do sądu – chyba, że podejmuje inną decyzję i sam wydaje postanowienie o umorzeniu, o zawieszeniu albo o uzupełnieniu śledztwa lub dochodzenia. Wymienione na początku organy mogą wnieść akt oskarżenia bezpośrednio do sądu – chyba że prokurator postanowi inaczej. 7 dni wynosi termin do wniesienia aktu oskarżenia, gdy podejrzany jest tymczasowo aresztowany. W sprawie, w której wobec podejrzanego stosowane jest tymczasowe aresztowanie, akt oskarżenia należy wnieść nie później niż 14 dni przed upływem dotychczas określonego terminu stosowania tego środka (art. 331). Wymienione terminy nie są zawite, lecz instrukcyjne (art. 122 §2).
W sprawach o przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego sporządza i wnosi akt oskarżenia pokrzywdzony – jako oskarżyciel prywatny, lub jako oskarżyciel posiłkowy.(art. 306 §1, 330, 53). WMAGANIA FORMALNE AKTU OSKARZENIA – punkt niżej. W art. 333 § 4 został określony początek drogi procesowej – nowatorskiej konstrukcji prawnej – prokurator może także dołączyć do aktu oskarżenia wniosek o zobowiązanie podmiotu (art. 52 KK - zwrot korzyści)do zwrotu na rzecz Skarbu Państwa uzyskanej korzyści majątkowej oraz zawiadomienie tego podmiotu o terminie rozprawy; wniosek powinien zawierać uzasadnienie. Dotyczy to także zwrotu korzyści majątkowej, uzyskanej przez inną niż sprawca osobę fizyczną, prawną lub jednostkę organizacyjną niemającą osobowości prawnej, w wyniku przestępnych działań jej przedstawicieli, kierowników, zarządców, członków rad, prowadzonych w jej imieniu lub interesie. Warunkiem orzeczenia tego zwrotu jest skazanie osoby działającej w imieniu lub interesie jednego z wymienionych podmiotów za przestępstwo przynoszące korzyść temu podmiotowi – procesowy odpowiednik art. 416 KPK.
Z aktem oskarżenia przesyła się sadowi akta postępowania przygotowawczego wraz z załącznikami (np. dowody rzeczowe), i po jednym odpisie aktu oskarżenia dla każdego oskarżonego. O przesłaniu aktu oskarżenia oraz o treści art. 335 i 387 oskarżyciel publiczny zawiadamia oskarżonego i ujawnionego pokrzywdzonego, a także osobę lub instytucję, która złożyła zawiadomienie o przestępstwie. Pokrzywdzonego należy pouczyć o uprawnieniach związanych z dochodzeniem roszczeń majątkowych, a w razie potrzeby także o prawie do zgłoszenia oświadczenia o działaniu w charakterze oskarżyciela posiłkowego (art. 334 §2) Zgodnie z art. 64 prokurator aż do rozpoczęcia przewodu sądowego (art. 62) wytacza powództwo cywilne na rzecz pokrzywdzonego lub osoby, o której mowa w art. 63 §1 (nabywającej uprawnienia w omawianym zakresie w razie śmierci pokrzywdzonego), albo popiera wytoczone przez pokrzywdzonego lub te osobę powództwo, jeżeli wymaga tego interes społeczny. Na wniosek pokrzywdzonej osoby fizycznej lub po uzyskaniu jej zgody prokurator powinien wytoczyć powództwo cywilne, zwłaszcza jeżeli pokrzywdzony na skutek ułomności lub z innej przyczyny ma ograniczoną możliwość samodzielnego dochodzenia przysługujących mu roszczeń lub przemawia za tym wzgląd na zasady współżycia społecznego i wychowawczą rolę postępowania karnego. Realizacja celu post. kar. Art. 2 §1 pkt 3 - uwzględnienie prawnie chronionych interesów pokrzywdzonego. Podejmując stosowne działania prokurator powinien rozważyć, czy dowody zebrane w post. przygotowawczym są wystarczające do uwzględnienia powództwa. Prokurator może wytoczyć powództwo cywilne jednocześnie z wniesieniem aktu oskarżenia. W praktyce takich działań jest nie wiele, w zasadzie to sami pokrzywdzeni powinni dochodzić swoich roszczeń majątkowych wynikających z przestępstwa. W myśl art.. 334 §2, pokrzywdzonego należy pouczyć o uprawnieniach związanych z
dochodzenia roszczeń majątkowych. Należy pamiętać, że w razie skazania lub warunkowego umorzenia postępowania, w wypadkach wskazanych w ustawie, sąd orzeka nawiązkę na rzecz pokrzywdzonego, obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę – chyba, że roszczenie wynikające z popełnienia przestępstwa jest przedmiotem innego postępowania albo o roszczeniu tym już prawomocnie orzeczono (art. 415 §5). W myśl art. 336, prokurator może zamiast aktu oskarżenia sporządzić i skierować do sądu wniosek o warunkowe umorzenie postępowania (jeżeli spełnione są przesłanki warunkowego umorzenia postępowania). Wniosek taki powinien zawierać: 1. imię i nazwisko oskarżonego, inne dane o jego osobie (nazwisko rodowe, imiona rodziców, wykształcenie, zawód itp.)oraz dane o zastosowaniu środka zapobiegawczego; 2. dokładne określenie zarzucanego oskarżonemu czynu ze wskazaniem czasu, miejsca, sposobu i okoliczności jego popełnienia oraz skutków, a zwłaszcza wysokości powstałej szkody, jest to tzw. ZARZUT, albo KONKLUZJA – zwięzły opis działania lub zaniechania zarzucanego oskarżonemu, tak by przytoczone zostały wszystkie okoliczności faktyczne, które wypełniają ustawowe znamiona określonego przestępstwa (nie jest możliwe formułowanie alternatywnych zarzutów np. oskarżony dopuścił się kradzieży lub rozboju); 3. wskazanie przepisów ustawy karnej, pod które zarzucany czyn podpada, czyli kwalifikacji prawnej, należy wymienić wszystkie przepisy, które łącznie stanowią ocenę czyny zarzucanego przez oskarżyciela (jeżeli czyn wyczerpuje znamiona określone w dwóch albo więcej przepisach ustawy karnej, to należy podać wszystkie zbiegające się przepisy – kumulatywny zbieg przepisów ustawy karnej); 4. wskazanie sądu właściwego do rozpoznania sprawy i trybu postępowania (np. uproszczony). Uzasadnienie wniosku można ograniczyć do wskazania dowodów świadczących o tym, że wina oskarżonego nie budzi wątpliwości, a nadto okoliczności przemawiające za warunkowym umorzeniem. Prokurator może też wskazać proponowany okres próby, obowiązki, które należy nałożyć na oskarżonego, wnioski co do dozoru. Do aktu oskarżenia dołącza się, do wiadomości sądu, listę ujawnionych osób pokrzywdzonych z podaniem ich adresów, a także adresy osób, których wezwania oskarżyciel żąda. Z aktem oskarżenia przesyła się sadowi akta postępowania przygotowawczego wraz z załącznikami. Dokonuje się zawiadomień i pouczeń tak jak w przypadku aktu oskarżenia. Jeżeli do warunkowego umorzenia nie dochodzi, a sprawę kieruje się na rozprawę to wniosek prokuratora zastępuje akt oskarżenia, z tym że w terminie 7 dni prokurator uzupełnia ten wniosek o wszystkie elementy aktu oskarżenia.