Rzecznik Praw Obywatelskich - zakres i formy działania
ZAKRES I FORMY DZIAŁANIA zadanie RPO → stanie na straży wolności i praw człowieka i obywatela określonych w Konstytucji oraz w innych aktach normatywnych → art. 80 K. zapewnia każdemu dostęp do RPO;
aspekt podmiotowy – dot. obywateli, bezpaństwowców, cudzoziemców, ale nie innych podmiotów jak osoby prawne czy organy samorządu; aspekt przedmiotowy – ochrona praw i wolności nie tylko konstytucyjnych, ale i zawartych w innych aktach normatywnych (więc również wydane przez organy lokalne);
działalność RPO to badanie działania lub zaniechania organów, organizacji i instytucji obowiązanych do przestrzegania i realizacji tych praw i wolności → właściwość RPO obejmuje:
w sensie podmiotowym – działania wszystkich organów władzy publicznej, ale rozszerza ten zakres sformułowanie „organizacje”, jednak jest to kwestia sporna i od początku RPO podkreślał, że nie jest właściwy do interweniowania w relacje między podmiotami prywatnymi; w sensie przedmiotowym – wszelkie działania (zaniechania), ale kwestia sporna czy te działania muszą dot. tylko sytuacji jednostki czy mogą dot. też innych sfer funkcjonowania → brak jasnej odpowiedzi, ale zadaniem RPO jest też informowanie o stanie praworządności, a mało jest dziedzin adm. które by tego nie dot.; kryterium kontroli – pod kątem naruszenia prawa, współżycia społecznego i sprawiedliwości społecznej → w szczególności RPO może wkraczać w sferę tzw. uznania adm.;
Formy działania RPO: I.wystąpienia i interwencje w sprawach indywidualnych
punkt wyjścia to powzięcie informacji – może działać z własnej inicjatywy, ale regułą jest działanie na wniosek (nie musi dot. własnej sprawy, nie ma żadnych wymogów formalnych, prócz konieczności oznaczenia nadawcy); RPO po zapoznaniu się z wnioskiem może: poprzestać na wskazaniu właściwych środków prawnych; przekazać sprawę wg właściwości nie podjąć sprawy; podjąć sprawę → zależy od uznania RPO; gdy podejmie sprawę może: prowadzić sprawę samodzielnie; zwrócić się o zbadanie sprawy do organów właściwych (organy nadzoru, prokuratura, kontrola państwowa, zawodowa, społeczna); zwrócić się do sejmu o zlecenie NIK kontroli; gdy zdecyduje się prowadzić postępowanie samodzielnie przysługuje mu szereg uprawnień: prawo badania (też bez uprzedzenia) każdej sprawy na miejscu; prawo żądania wyjaśnień; prawo żądania przedstawienia akt każdej sprawy prowadzonej przez organy adm. publicznej; prawo żądania przedłożenia informacji prowadzonej przez sądy, prokuraturę i inne organy ścigania; prawo zlecania ekspertyz i opinii; po zbadaniu sprawy może: podjąć interwencję dla załatwienia sprawy → wystąpienie kierowane do organu naruszającego prawa/wolności (z uwzględnieniem niezawisłości sędziowskiej) lub do organu nadrzędnego z wnioskiem o zastosowanie środków przewidzianych prawem → adresat ma 30 dni na poinformowanie RPO o podjętych działaniach, a w razie gdy nie zadowolą RPO może on wystąpić do organu nadrzędnego o podjęcie odpowiednich działań; nie ma kompetencji władczych (nie może merytorycznie rozstrzygnąć w sprawie), dlatego siła jego oddziaływania musi wynikać z jego autorytetu; inne środki oddziaływania związane z procesem (może je podejmować w formach procesowych): żądać wszczęcia postępowania w sprawach cywilnych oraz wziąć w nich udział na prawach prokuratora;
żądać wszczęcia postępowania przygotowawczego w przypadku przestępstw ściganych z urzędu; wnosić kasację w postępowaniu cywilnym i karnym; zwrócić się o wszczęcie postępowania adm., wnosić skargę do sądu adm. oraz uczestniczyć w tych postęp. na prawach prokuratora oraz wnosić rewizje nadzwyczajne od orz. NSA; wziąć udział w postęp. przed TK w sprawie skargi konstytucyjnej;
II.wystąpienia, inicjatywy i wnioski dot. ogólnych problemów ochrony praw i wolności obywateli, a w szczególności:
przedstawić wnioski zmierzające do zapewnienia skutecznej ochrony praw i wolności i usprawnienia trybu załatwiania spraw → obowiązek zajęcia stanowiska przez adresata; wystąpić z wnioskiem o podjęcie inicjatywy ustawodawczej lub o zmianę/wydanie innych aktów prawnych, dot. praw i wolności człowieka i obywatela; wystąpić do TK z wnioskiem o zbadanie zgodności z Konstytucją, ratyfikowanymi u.m. lub ustawami przepisów prawa dot. praw i wolności człowieka i obywatela; wystąpić do SN z wnioskiem o podjęcie uchwały mającej na celu wyjaśnienie przepisów prawnych budzących wątpliwości lub rozbieżności w stosowaniu;
obowiązek corocznego przekazywani sprawozdania ze swojej działalności Sejmowi i Senatowi oraz informację o stanie przestrzegania wolności i praw człowieka i obywatela (podawane do publicznej wiadomości); obowiązek przedstawiania określonych informacji lub podejmowania czynności w określonych sprawach gdy zwróci się o to Marszałek Sejmu; może przedkładać Sejmowi i Senatowi określone sprawy wynikające z jego działalności;
w praktyce najlepszym środkiem oddziaływania jest zwracanie się do środków masowego przekazu, tym bardziej, że do tej pory zawsze potrafił sobie znaleźć ich sympatię i uznanie;