TRYB POSTĘPOWANIA I FORMA DECYZJI ORGANÓW PROCESOWYCH
Tryb postępowania występuje w dwojakim znaczeniu: I. Tryb ścigania, czyli odrębny sposób inicjowania procesu. 1. Tryb ścigania z oskarżenia publicznego (z urzędu) a) bezwarunkowy (znakomita większość spraw karnych w Polsce, jak i innych krajach jest inicjowana w tym trybie) b) warunkowy, a mianowicie uzależniony od: - wniosku pokrzywdzonego (w myśl art.12§1 w sprawach o przestępstwa ścigane na wniosek, postępowanie z chwilą złożenia wniosku toczy się z urzędu) - zezwolenia właściwego organu; w rachubę wchodzą tu wszystkie przypadki uchylenia immunitetów procesowych (poseł, senator, pracownik NIK, członek TS, Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych) 2. Tryb ścigania z oskarżenia prywatnego, czyli postępowanie, które wszczyna się tylko na podstawie aktu oskarżenia wniesionego do sądu przez pokrzywdzonego, który od tej chwili staje się oskarżycielem prywatnym. II. W drugim znaczeniu, ze względu zróżnicowany przebieg postępowania wyróżniamy: 1. Postępowanie zwyczajne – to przebieg procesu zmierzający do rozstrzygnięcia kwestii odpowiedzialności karnej oskarżonego, uznany za typowy w danym systemie procesu. 2. Postępowanie szczególne (tryb szczególny) – to przebieg procesu zmierzający również do rozstrzygnięcia kwestii odpowiedzialności karnej oskarżonego, ale różniący się istotnie od postępowania zwyczajnego, w sposób z góry ustalony przez ustawodawcę. Postępowanie szczególne wyodrębnia się ze względu na potrzebę zróżnicowania nakładu sił i środków w zależności od wagi przestępstwa, dostosowania przepisów prawa procesowego do poszczególnych zasad odpowiedzialności karnej (np. nieletnich) bądź ze względu na konieczność radykalnego przyspieszenia postępowania w niektórych sprawach lub umożliwienia niekiedy pokrzywdzonemu inicjowania procesu, gdy państwo samo nie jest bezpośrednio zainteresowane takimi sprawami. Tryby szczególne dzielimy ze względu na: a. obowiązek prowadzenia procesu w danym trybie (obligatoryjne i fakultatywne) b. znaczenie sprawy (rationae materiae – w sprawach wielkiej wagi i w drobnych sprawach) c. status oskarżonego (rationae personae – postępowanie poprawcze w sprawach nieletnich i do osób wojskowych) d. organ sądzący (przed sądem powszechnym i przed sądami specjalnymi) e. akt ustawodawczy, na podstawie którego istnieją dane tryby szczególne (tryb na podstawie norm k.p.k. i tryby wprowadzane szczególnymi aktami) f. stosunek do formalizmu postępowania zwyczajnego: - postępowanie ekwiwalentne – w zasadzie tak samo sformalizowane jak zwyczajne, ale w miejsce jednych zasad wchodzą inne bądź też niektóre formy są zmodyfikowane, np. postępowanie karne skarbowe zwyczajne, postępowanie poprawcze w sprawach nieletnich. - postępowanie wzbogacone – formalizm większy niż w postępowaniu zwyczajnym; obecnie nie występuje. - postępowanie zredukowane – formalizm mniejszy niż w postępowaniu zwyczajnym, redukcja dotyczy zazwyczaj tych form procesowych, które gwarantują uprawnienia stron w procesie, np. możliwe jest wydanie wyroku zaocznego lub rezygnacja z
udziału oskarżonego i jego obrońcy w procesie. Przykładem takiego postępowania jest postępowanie uproszczone, postępowanie z oskarżenia prywatnego, postępowanie nakazowe, postępowanie doraźne.
Formy decyzji: Decyzja procesowa – odróżnia je od innych oświadczeń woli zakres mocy wiążącej; wiążą one tylko uczestników procesu.
I. Oświadczenia władcze 1. Polecenia 2. Decyzje a) orzeczenia - wyroki - nakazy karne - postanowienia b) zarządzenia a. orzeczenia: - wyroki – orzeczenia sądu, wydane w imieniu Rzeczpospolitej Polskiej, rozstrzygające w kwestii odpowiedzialności prawnej oskarżonego. Nie wolno im nadawać formy wyroku bez ustawowego upoważnienia do rozstrzygnięcia danej kwestii w takiej formie. Kodeks przewiduje formę wyroku tylko w następujących sytuacjach: skazania, uniewinnienia, umorzenia postępowania na rozprawie po rozpoczęciu przewodu sądowego, itd. patrz art. 70 - postanowienia – wydawane zawsze wtedy gdy ustawa nie zaznacza, iż sąd orzeka wyrokiem i nie zezwala na wydanie w tej kwestii zarządzenia - nakazy karne b. zarządzenia – decyzje w kwestiach na ogół mniejszej wagi, raczej o charakterze porządkowym. Zarządzenie wydaje w postępowaniu przygotowawczym organ prowadzący to postępowanie lub prokurator je nadzorujący. W postępowaniu przed sądem zarządzenie jest jedyną formą decyzji prezesa sądu lub przewodniczącego rozprawy.