Trybunał Konstytucyjny funkcje
funkcje TK to: kontrola norm (orzekanie o zgodności aktów normatywnych z aktami wyższego rzędu); orzekanie o skargach konstytucyjnych; rozstrzyganie sporów kompetencyjnych; orzekanie o zgodności z Konstytucją celów i działalności partii politycznych; rozstrzygnie o zaistnieniu tymczasowej przeszkody w sprawowaniu przez prezydenta urzędu; inne funkcje spotykane w sądownictwie konstytucyjnym innych krajów: orzekanie o odpowiedzialności konstytucyjnej; rozstrzyganie spraw dot. ważności wyborów i referendów; ustalanie powszechnie obowiązującej wykładni ustaw;
Kontrola norm
istotą kontroli (i zarazem conditio sine qua non sądownictwa konstytucyjnego) jest orzekanie o hierarchicznej zgodności aktów normatywnych niższego rzędu z aktami normatywnymi wyższego rzędu i eliminowaniu tych pierwszych w razie stwierdzenia niezgodności; kontrola następcza – dot. aktów normatywnych już ustanowionych i ze względu na to, iż rzeczywista treść norm kontrolowanych w procesie kontroli prewencyjnej może ujawnić się dopiero podczas ich stosowania, TK uznał, iż orzeczenie o konstytucyjności nie stanowi jako res iudicata przeszkody do kontroli następczej; kontrola prewencyjna – dot. aktów normatywnych przed ustanowieniem → 2 przypadki (tylko prezydent): dot. ustaw przed podpisaniem ich przez prezydenta; dot. umów międzynarodowych przed dokonaniem ratyfikacji → brak określonych obowiązków prezydenta w związku z ewentualnym stwierdzeniem niezgodności takiej umowy z Konstytucją, ale ze względu na zadanie strzeżenia Konstytucji, obowiązkiem powinna być odmowa ratyfikacji;
przedmiotem kontroli są:
ustawy co do zgodności z Konstytucją i umowami międzynarodowymi ratyfikowanymi ustawą → dot. wszystkich typów ustaw (budżetowych, ratyfikujących), choć wątpliwości dot. ustaw o zmianie konstytucji, ale raczej można pod kątem dochowania procedury z art. 235 K.; umowy międzynarodowe co do zgodności z Konstytucją → dot. umów wszelkiego typu, bez względu na tryb ich zawarcia; inne przepisy prawa wydane przez centralne organy państwowe co do zgodności z Konstytucją, ratyfikowanymi u.m. i ustawami → dot. przede wszystkim rozporządzeń, gdyż orzekanie o uchwałach samorządu i terenowej adm. rząd. należy do kompetencji sądownictwa adm. Jednak nie wyczerpuje się na nich, gdyż pojęcie „przepisy prawa” nie jest precyzyjne i można przyjąć iż jest tożsame z pojęciem „akt normatywny” (które ma bogatą treść orzeczniczą) tzw. materialna koncepcja aktu normatywnego – akt normatywny to każda regulacja, zawierająca w swej treści normy prawne (= abstrakcyjne reguły postępowania, skierowane do generalnie określonego adresata), przy czym nie istotna jest nazwa nadana dla danego aktu więc przedmiot kontroli nie jest ograniczony do aktów zawierających źródła powszechnie obowiązującego prawa; gdy przepisy będące przedmiotem kontroli zostaną uchylone to postępowanie przed TK zostaje umorzone, chyba, że jest konieczne dla ochrony konstytucyjnych wolności i praw; wg orzecz. TK przyjęło się, że uchylenie aktu nie musi oznaczać całkowitej utraty mocy obowiązującej, gdy akt taki może być stosowany do orzekania o sytuacjach z przeszłości, to TK może uznać, że częściowo zachował on moc obowiązującą i że możliwe jest wydanie orzeczenia merytorycznego; nie ważne jest, kiedy akt został wydany, choć wcześniej w uTK było ograniczenie dot. aktów wydanych pod rządami dawnych przepisów;
podstawą kontroli (punktem odniesienia) jest:
Konstytucja → tzn. tylko akt z 2.04.1997 r., ale konstytucja, to nie tylko tekst pisany, ale też zasady i wartości, które wydobywane są przez doktrynę i orzecznictwo sądowe (→ tzw. konstytucja sądowa); np. wykładnia zasady demokratycznego państwa prawnego; ratyfikowane umowy międzynarodowe → ratyfikowane ustawą – gdy dot. ustaw, wszystkie – gdy dot. aktów podustawowych → szczególnie ważna EKPCz, ze względu na bogatą treść orzeczniczą ETPCz; nie daje to podstaw do orzekania o zgodności z prawem pochodnym UE, gdyż zgodnie z ustaloną linią orzeczniczą ETS prawo do rozstrzygania konfliktów między
ustawami a prawem UE należy do wszystkich sądów; ustawy – gdy dot. aktów podustawowych;
kryteria kontroli wg uTK:
zgodność materialna – zgodność treściowa regulacji; zgodność proceduralna – dochowanie trybu; zgodność kompetencyjna – czy organ wydający akt miał do tego kompetencję, co jest szczególnie ważne przy badaniu rozporządzeń, do których konieczne jest trójszczegółowe upoważnienie ustawowe;
inicjatywa kontroli może mieć 2 formy proceduralne:
inicjatywa konkretna (pytania prawne) → zawsze związana z konkretną sprawą zawisłą przed sądem – gdy sąd (każdy) ma wątpliwości co do zgodności danego aktu może wystąpić do TK z pytaniem prawnym na każdym etapie postępowania, a strony mogą jedynie wnioskować do danego składu orzekającego o przedstawienie pytania. Pytanie prawne może dot. jedynie przepisu, który ma być podstawą orzekania (przesłanka relewantności). Po wydaniu orz. TK, postępowanie zostaje podjęte i rozstrzygnięte zgodnie z orz.; inicjatywa abstrakcyjna (wnioski) → podejmowana w oderwaniu od konkretnej sprawy, a krąg podmiotów uprawnionych do jej podjęcia jest ograniczony – wg Czeszejko-Sochackiego należy odróżnić:
ogólną legitymację – prawo do zakwestionowania każdego aktu niezależnie od tego, na ile jego treść dot. zakresu działania wnioskodawcy → prezydent, marszałek Sejmu i Senatu, premier, pierwszy prezes SN, prezes NSA, prokurator generalny, prezes NIK i RPO oraz 50 posłom lub 30 senatorom; szczególną legitymację – prawo do zakwestionowania tylko aktów dot. spraw z zakresu działania danego podmiotu → KRS (dot. niezależności sądów i niezawisłości sędziów), organy stanowiące samorządu, ogólnokrajowym organom związków zawodowych, ogólnokrajowym władzom organizacji pracodawców i organizacji zawodowych, kościołom i związkom wyznaniowym wstępna kontrola wniosków organizacji zawodowych i związkowych oraz samorządu; brak inicjatywy z urzędu (gdy jest taki wymóg dla wejścia w życie danego aktu) oraz inicjatywy własnej TK; postępowanie przed TK: nawiązuje do postępowania sądowego, w sprawach nieuregulowanych stosuje się kpc; składy:
3-osobowe – gdy dot. aktu podustawowego; 5-osobowe – gdy dot. ustawy lub u.m.; pełny skład (min. 9 sędziów) – każda zawiła sprawa, zwłaszcza gdy orzeczenie może spowodować nakłady nieprzewidziane w budżecie lub gdy skład zamierza odstąpić od poglądu prawnego wyrażonego w orzeczeniu innego pełnego skłądu; uczestnicy: wnioskodawca, organ, który wydał zakwestionowany akt oraz Prokurator Generalny; gdy orzeczenie może spowodować nieprzewidziane wydatki opinię wydaje też RM; sprawy z wniosków i pytań zawsze w formie rozprawy (kontradyktoryjność i publiczność), a jawność wyłączona tylko ze względu na bezpieczeństwo państwa lub ochronę tajemnicy państwowej; orzeczenia TK zapadają większością głosów → możliwość pata, gdy będzie parzysta liczba sędziów; orzeczenie składa się z sentencji (wskazuje przepisy i określa o ich zgodności) oraz uzasadnienia (rozwinięta prezentacja procesu myślowego), a sędzia który głosował przeciw może złożyć zdanie odrębne;
skutki prawne orzeczeń:
(skutki makro) skutki orzeczenia dla dalszego losu skontrolowanego aktu lub zawartej w nim normy; wszystkie orzeczenia TK mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne (nie ma odwołania) i podlegają ogłoszeniu tam, gdzie był ogłoszony zakwestionowany akt;
gdy akt uznany za zgodny to jako res iudicata nie może być zakwestionowany ponownie z tego samego powodu;
gdy akt uznany za niezgodny to traci moc powszechnie obowiązującą, ale konsekwencją niezgodności nie jest nieważność ex tunc, a tylko wadliwość/wzruszalność, przy czym TK określa moment utraty mocy obowiązującej → zasadą jest dzień orzeczenia, ale może to być inny termin:
nie więcej niż 18 m-cy – gdy dot. ustawy; nie więcej niż 12 m-cy – gdy inny akt;
obowiązek zasięgania opinii RM, gdy orzeczenie powoduje nieprzewidziane wydatki; przepis przejściowy dawał Sejmowi w okresie 2 lat (do 17.10.1999) od uchwalenia K. możliwość uchylenia orz. TK; (skutki mikro) skutki orzeczenia dla decyzji, orzeczeń i rozstrzygnięć podjętych w przeszłości na podstawie takiego aktu bądź normy → domniemuje się ważność podjętych wszystkich indywidualnych rozstrzygnięć zapadłych na podstawie tego aktu, a jedynie wprowadzona jest możliwość ich zakwestionowania;