Trybunał Konstytucyjny - pozycja ustrojowa i skład
sądowa kontrola zgodności ustaw z konstytucją to jedna z podstawowych obecnie gwarancji konstytucji, ale długo wypracowywała sobie tą pozycję, przede wszystkim dlatego, iż tradycyjna doktryna francuska odrzucała ją, jako ograniczenie praw parlamentu;
w konstytucjach międzywojennych – nie było TK, choć toczyły się spory i dyskusje nad wprowadzeniem; okres PRL – nie było warunków do stworzenia sądownictwa konstytucyjnego, a dopiero w latach 1980 wprowadzono takie uregulowania → nowela Konstytucji z kwietnia 1982 r. → wprowadzenie TS (+ ustawa) i TK, ale ustawa o TK została uchwalona dopiero w 1985 r. szereg ograniczeń kompetencji, a najważniejsze to możliwość odrzucenia przez Sejm wyroku TK większością 2/3 głosów; po przełomie w 1989 r. – utrzymano TK, ale nie zmieniono jego ograniczeń (wszystkie państwa byłego obozu socjalistycznego utworzyły sądy konstytucyjne o kompetencjach do wydawania ostatecznych orzeczeń), przy czym ważna uchwała TK z 1993 r. → jeśli Sejm w ciągu 6 m-cy nie odrzuci wyroku TK, to staje się on ostateczny → pomimo tych wszystkich ograniczeń TK dorobił się bogatego orzecznictwa; obecny kształt sądownictwa konstytucyjnego – Konstytucja z 1997 r. i ustawa o TK z 1997 r.;
Pozycja ustrojowa TK to organ władzy sądowniczej, ale nie jest sądem w rozumieniu art. 175, a jego działalność to nie sprawowanie wymiaru sprawiedliwości; choć trybunały mają wiele cech wspólnych z sądami, to są odrębny elementem tej władzy (art. 10 ust. 2); odrębności to przede wszystkich odmienne zadania, czyli kontrola hierarchicznej zgodności norm prawnych i eliminowanie norm niezgodnych z systemu obowiązującego prawa oraz powiązania z politycznymi procesami, jak: kadencyjność urzędu, tryb powoływania sędziów, bliższe związki z parlamentem stąd wg niektórych to nie organ sądowy, ale szczególna instytucja kontroli konstytucyjności prawa; charakter pozycji TK – niezależność (choć i Sejm i prezydent mają pewne uprawnienia kreacyjne, a w stosunku do innych organów sądowych (sądy, SN, NSA, KRS) nie ma żadnych powiązań) oraz zasada niezawisłości sędziowskiej;
Skład TK
15 sędziów powoływanych przez Sejm indywidualnie, spośród osób wyróżniających się wiedzą prawniczą, a ustawa o TK doprecyzowuje, iż chodzi o osoby mające kwalifikacje do bycia sędzią SN lub NSA(czyli 10 lat praktyki) oraz profesorowie i doktorzy habilitowani (w praktyce to oni głównie są sędziami TK); procedura w Sejmie – wniosek może złożyć Prezydium lub min. 50 posłów – wybór bezwzględna większość przy ½ obecnych (postulat Garlickiego by była to większość 2/3); Pozycja sędziego TK (analogicznie jak sędziego SN) niezawisłość → zakaz reelekcji, a uTK daje prawo do powrotu na poprzednie/równoważne stanowisko lub przejścia w stan spoczynku; nieusuwalność → chyba, że skazany prawomocnym wyrokiem sądu lub sąd dyscyplinarny złożony z sędziów TK złoży go z urzędu. Też: śmierć, zrzeczenie się oraz orzeczenie komisji lekarskiej o trwałej niezdolności do pełnienia obowiązków → wygaśnięcie mandatu musi zostać potwierdzone przez ZO TK i dopiero potem Sejm może wybrać następnego; immunitet – zgoda na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej/aresztowanie wyraża TK w pełnym składzie (2/3 za); incompatibilitas – z innymi stanowiskami w aparacie państwowym oraz nakaz apolityczności;
Organy TK
Zgromadzenie Ogólne → to wszyscy sędziowie TK (do prawomocności uchwał potrzebna obecność 10). Zadania: coroczne omawianie działalności TK i problemów z orzecznictwa; decyzje dot. organizacji pracy TK, jak uchwalanie regulaminu, wybór kandydatów na prezesa i wiceprezesa, uchwalanie projektu wydatków i dochodów, wyznaczanie składów orzekających i przydzielanie spraw;
decyzje dot. sędziów, jak uchwalanie wygaśnięcia mandatu, zgoda na uchylenie immunitetu; Prezes TK → reprezentuje TK na zewnątrz oraz wykonuje czynności związane z bieżącym administrowaniem pracą TK oraz kierowaniem Biurem TK (Szef Biura TK), a Wiceprezes zastępuje go w razie nieobecności oraz wykonuje obowiązki wynikające z podziału czynności; obaj powoływani przez prezydenta (obowiązek) spośród kandydatów przedstawionych przez ZO TK; brak określenia czasu trwania kadencji, ale na pewno możliwe jest zrzeczenie się funkcji prezesa i pozostanie w składzie TK;