WYMAGANIA FORMALNE AKTU OSKARŻENIA
Akt oskarżenia jest pismem procesowym i powinien odpowiadać ogólnym warunkom, wymienionym w art. 119, mianowicie powinno ono zawierać: 1. oznaczenie organu, do którego jest skierowane, oraz sprawy, której dotyczy, 2. oznaczenie oraz adres wnoszącego pismo, 3. treść wniosku lub oświadczenia, w miarę potrzeby z uzasadnieniem, 4. datę i podpis składającego pismo. W myśl art. 332 akt oskarżenia powinien zawierać: 1. imię i nazwisko oskarżonego, inne dane o jego osobie (nazwisko rodowe, imiona rodziców, wykształcenie, zawód itp.)oraz dane o zastosowaniu środka zapobiegawczego; 2. dokładne określenie zarzucanego oskarżonemu czynu ze wskazaniem czasu, miejsca, sposobu i okoliczności jego popełnienia oraz skutków, a zwłaszcza wysokości powstałej szkody, jest to tzw. ZARZUT, albo KONKLUZJA AKTU OSKARŻENIA – zwięzły opis działania lub zaniechania zarzucanego oskarżonemu, tak by przytoczone zostały wszystkie okoliczności faktyczne, które wypełniają ustawowe znamiona określonego przestępstwa (nie jest możliwe formułowanie alternatywnych zarzutów np. oskarżony dopuścił się kradzieży lub rozboju); 3. wskazanie czy czyn został popełniony w warunkach powrotności do przestępstwa (recydywa) – jeżeli okoliczność ta miała miejsce; 4. wskazanie przepisów ustawy karnej, pod które zarzucany czyn podpada, czyli kwalifikacji prawnej, należy wymienić wszystkie przepisy, które łącznie stanowią ocenę czyny zarzucanego przez oskarżyciela (jeżeli czyn wyczerpuje znamiona określone w dwóch albo więcej przepisach ustawy karnej, to należy podać wszystkie zbiegające się przepisy – kumulatywny zbieg przepisów ustawy karnej); 5. wskazanie sądu właściwego do rozpoznania sprawy i trybu postępowania (np. uproszczony); 6. uzasadnienie oskarżenia, przytoczyć fakty i dowody, na których oskarżenie się opiera, w miarę potrzeby wyjaśnić podstawę prawną oskarżenia i omówić okoliczności, na które powołuje się oskarżony w swej obronie, wskazać, co do których oskarżonych wydano postanowienie o zabezpieczeniu majątkowym oraz w jakiej części wyłączono materiały do odrębnego post. lub postępowanie umorzono; Akt oskarżenia sporządzony przez Policję lub organ, o którym mowa w art. 325 d (wymienione wyżej) – może nie zawierać uzasadnienia. Zebrane w sprawie dowody i ustalane fakty można przedstawić w uzasadnieniu metodą chronologiczną (w kolejności ich ujawniania w postępowaniu), systematyczną (w kolejności ich występowania w rzeczywistości) lub mieszaną. Ponadto akt oskarżenia powinien zawierać (art. 333 §1); 1. listę osób, których wezwania oskarżyciel żąda, 2. wykaz innych dowodów, których przeprowadzenia na rozprawie głównej domaga się oskarżyciel. Prokurator może wnieść (stanowi to odstępstwo od zasady bezpośredniości) o zaniechanie wezwania i odczytanie na rozprawie zeznań świadków przebywających za granicą mających stwierdzić okoliczności, którym oskarżony w wyjaśnieniach swych zaprzeczył, a okoliczności te nie są tak doniosłe, aby konieczne było bezpośrednie przesłuchanie świadków na
rozprawie. Do aktu oskarżenia dołącza się, do wiadomości sądu, listę ujawnionych osób pokrzywdzonych z podaniem ich adresów, a także adresy osób, których wezwania oskarżyciel żąda. Listy tej nie przekazuje się oskarżonemu wraz z odpisem aktu oskarżenia, należy je przechowywać poza aktami sprawy. To ograniczenie to przejaw tzw. małego utajnienia, przede wszystkim świadków i pokrzywdzonych.
Akt oskarżenia wniesiony przez pokrzywdzonego jako oskarżyciela posiłkowego powinien odpowiadać warunkom określonym w art. 332 i 333 §1. Musi być sporządzony i podpisany przez adwokata (przymus adwokacki); tylko jeżeli pokrzywdzonym jest instytucja państwowa, samorządowa lub społeczna, taki akt oskarżenia może sporządzić także radca prawny, realizując w ten sposób wymóg przymusu adwokackiego. W sprawach z oskarżenia prywatnego akt oskarżenia może ograniczyć się do oznaczenia osoby oskarżonego, zarzucanego mu czynu oraz wskazania dowodów, na których opiera się oskarżenie (art. 487), oraz spełniać wymogi pisma procesowego (art. 119). Alternatywną drogę wniesienia oskarżenia prywatnego określa art. 488 §1 – na żądanie pokrzywdzonego Policja przyjmuje ustna lub pisemną skargę i w razie potrzeby zabezpiecza dowody, po czym przesyła skargę do właściwego sadu. Skarga wnoszona do sądu powinna obejmować przynajmniej elementy wskazane w art. 487, oraz w art. 119.
Jako formy zastępcze aktu oskarżenia, spełniające jego rolę i funkcję, traktuje się wniosek prokuratora o warunkowe umorzenie postępowania karnego przez sąd, a w sprawach o wykroczenia – wniosek o ukaranie.
Procesowy tryb złożenia wniosku o skazanie bez przeprowadzenia rozprawy głównej i postępowanie w tym zakresie W myśl art. 335 prokurator może umieścić w akcie oskarżenia wniosek o wydanie wyroku skazującego i orzeczenie – uzgodnionych z oskarżonym – kary lub środka karnego za występek zagrożony karą nieprzekraczającą 10 lat pozbawienia wolności bez przeprowadzenia rozprawy – jeżeli okoliczności popełnienia przestępstwa nie budzą wątpliwości, a postawa oskarżonego wskazuje, że cele postępowania zostaną osiągnięte (§1). Jeżeli zachodzą warunki do wystąpienia z takim wnioskiem, a w świetle zebranych dowodów wyjaśnienia podejrzanego nie budzą wątpliwości, dalszych czynności dowodowych w post. przygotowawczym można nie przeprowadzać, przeprowadza się jednak czynności, co do których zachodzi niebezpieczeństwo, że nie będzie można ich przeprowadzić na rozprawie (§2). Oznacza to radykalne uproszczenie i skrócenie postępowania. Również uzasadnienie aktu oskarżenia można ograniczyć do wskazania okoliczności o których mowa w art. 335 §1. Instytucja ta została oparta na porozumieniu oskarżyciela z oskarżonym (podejrzanym), warunkiem niezbędnym wystąpienia z odpowiednim wnioskiem do sądu jest przede wszystkim zgoda pokrzywdzonego. Wyrażenie zgody musi być w pełni dobrowolne i stanowić oświadczenie woli niewadliwe, złożone osobiście, pisemnie lub do protokołu przesłuchania. Możliwe jest też cofnięcie przez oskarżonego zgody. W art. 335 omawiane postępowanie jest dopuszczalne jedynie wówczas, gdy okoliczności popełnienia nie budzą wątpliwości, nie może zatem budzić wątpliwości – zaistnienie czynu, sprawstwo podejrzanego oraz jego wina. Formalnie ustawa nie wymaga przyznanie się do winy, chociaż zgoda oskarżonego na zastosowanie omawianego trybu stanowi ekwiwalent przyznania się. Natomiast przewidziane w §2 skrócenie post. przygotowawczego, powoduje że w tym przypadku – w powiązaniu z warunkami
określonymi w §1 – przyznanie się do winy jest wymagane. Kolejny warunek to postawa oskarżonego, która powinna wskazywać, że cele postępowania zostaną osiągnięte. Nie ma formalnego wyłączenia wobec recydywisty, chociaż inne wymagania stawiane przez omawiane przepisy dotyczące postawy oskarżonego praktycznie będą wyraźnie ograniczały takie możliwości. Porozumienie miedzy prokuratorem a oskarżonym nie może dotyczyć kwalifikacji prawnej, która powinna być wyrazem dokonanych prawdziwych ustaleń faktycznych i stanowić rzetelne prawne odbicie zasadnie zarzucanego oskarżonemu czynu. Przedmiotem uzgodnień mogą być jedynie zobowiązania prokuratora co do treści wniosku, z jakim wystąpi do sądu w wypadku wyrażenia stosownej zgody przez oskarżonego. W takim wniosku prokurator będzie proponował konkretne konsekwencje karne w ramach przewidzianych w art. 343 §1i2 (np. nadzwyczajne złagodzenie kary czy warunkowe zawieszenie wykonania wymierzonej kary pozbawienia wolności). Prokurator natomiast nie może się zobowiązać, że zapadnie wyrok odpowiedniej treści, bowiem zależy to od sądu. W art. 335 §1 przyjmuje się, że organem uprawnionym do wystąpienia z odpowiednim wnioskiem do sądu – jest prokurator. Jednakże na podstawie art. 325i §3 uprawnienia te w dochodzeniu w odniesieniu do tej instytucji przysługują także Policji i innym organom. organy Inspekcji Handlowej, organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej, urzędy skarbowe i inspektorzy kontroli skarbowej, Prezes Urzędu Regulacji Telekomunikacji i Poczty, organom Staży Granicznej, Straż Leśna Lasów Państwowych, organy parków narodowych, Państwowa Straż Łowiecka, w sprawach o przestępstwa skarbowe – finansowy organ dochodzenia.