• V CKN 1698/00 - Wyrok Sąd...
  02.09.2014

Wyrok
Sądu Najwyższego - Izba Cywilna
z dnia 28 lutego 2003 r.
V CKN 1698/00

Teza

Dokonanie w toku procesu przez powoda przelewu wierzytelności nie wyłącza możliwości zgłoszenia przez pozwanego- do chwili, w której dowiedział się o przelewie- zarzut potrącenia wzajemnej wierzytelności przysługującej mu wobec powoda.


Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 7 kwietnia 2000 r. sygn. akt I ACa 1155/99 Sąd Apelacyjny w K. zmienił wyrok Sądu Okręgowego w K. z dnia 22 lutego 1999 r. sygn. akt XIII GC 1558/98 w ten sposób, że utrzymał w mocy nakaz zapłaty wydany z powództwa Tadeusza B. przeciwko T.S.P. "T." Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w K.

W toku postępowania toczącego się w wyniku zarzutów od nakazu zapłaty wniesionych przez pozwaną Spółkę Sąd Okręgowy ustalił, że powód nabył w drodze umowy przelewu wierzytelność W. Przedsiębiorstwa Robót Telekomunikacyjnych Spółka Akcyjna w W., która przysługiwała zbywcy przeciwko pozwanej Spółce. Wierzytelność ta została zabezpieczona wekslem własnym pozwanej. Powód wszczął postępowanie nakazowe i uzyskał nakaz zapłaty w dniu 7 września 1998 r. Po uzyskaniu tego nakazu zbył, w dniu 1 października 1998 r., przysługującą mu wierzytelność na rzecz osoby trzeciej.

W toku postępowania przed Sądem I instancji ustalono, że weksel własny pozwanej jest nieważny, jednak powód swoje roszczenie wywiódł w umowy przelewu zawartej z W. Przedsiębiorstwem Robót Telekomunikacyjnych. Pozwana Spółka zgłosiła zarzut potrącenia wierzytelności przysługującej jej względem powoda.

W takiej sytuacji Sąd Okręgowy uznał, że zarzut potrącenia jest skuteczny. Wprawdzie powód zbył dochodzoną wierzytelność, jednak pozostaje to bez wpływu na tok sprawy (art. 192 § 3 KPC) zatem powód zachował legitymację czynną. Zbycie zaś wierzytelności objętej nieprawomocnym nakazem zapłaty wydanym na podstawie nieważnego weksla jest czynnością prawną nieważną. Zarzut potrącenia jest zasadny w świetle art. 498 § 1 KC wobec czego obie wierzytelności uległy umorzeniu do wysokości wierzytelności niższej, dochodzonej pozwem (art. 498 § 2 KC).

W toku postępowania w II instancji Sąd Apelacyjny przyjął ustalenia poczynione przez Sąd Okręgowy za własne. Dodatkowo ustalił jedynie, że pozwana Spółka została zawiadomiona listem poleconym o przelewie wierzytelności dokonanym przez powoda umową z dnia 1 października 1998 r. Sąd ten uznał, że umowa przelewu zawarta pomiędzy powodem a osobą trzecią po uzyskaniu przez powoda nieprawomocnego nakazu zapłaty, jest ważna. Oświadczenie pozwanej Spółki o dokonaniu potrącenia nie wywiera jednak w stosunku do powoda skutków prawnych, gdyż oświadczenie to doszło do jego wiadomości, gdy nie był już wierzycielem pozwanej. Wcześniej, jak wskazano, dokonał skutecznego przelewu wierzytelności na rzecz osoby trzeciej. Potrącenie nie mogło zatem dojść do skutku z uwagi na brak wzajemności wierzytelności - dokonująca potrącenia Spółka nie była już wierzycielem swojego wierzyciela. Nie nastąpiło więc umorzenie wierzytelności, które niweczyłoby dochodzone roszczenie. Nie ma zatem przeszkód, aby utrzymać w mocy nakaz zapłaty, chociaż na innej podstawie niż weksel własny pozwanej, który okazał się nieważny (art. 496 KPC).

Kasacja pozwanej oparta została na obu podstawach (art. 393[1] KPC). W ramach podstawy naruszenia prawa materialnego skarżąca wskazuje obrazę art. 498 § 1 KC przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, a w ramach naruszenia przepisów postępowania art. 192 pkt 3 KPC W uzasadnieniu kasacji wskazuje się na to, że z chwilą doręczenia pozwu następuje stabilizacja postępowania w tym sensie, iż zbycie rzeczy lub prawa, o które toczy się spór, nie ma wpływu na bieg sprawy. Nie pozbawia to również strony pozwanej możliwości skutecznego zgłoszenia zarzutu potrącenia, w stosunku do powoda.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W rozpoznawanej sprawie istotne znaczenie ma rozstrzygnięcie, jakie skutki pociąga za sobą zbycie w toku postępowania rzeczy lub prawa, którego postępowanie to dotyczy. W przypadku dokonania takiego zbycia może wystąpić bowiem rozłączenie płaszczyzny materialnoprawnej oraz płaszczyzny procesowej. Ujmując tę kwestię w odmienny nieco sposób można powiedzieć, że inny podmiot jest uprawnionym (lub zobowiązanym) w płaszczyźnie materialnoprawnej, a kto inny występuje w postępowaniu przed sądem jako powód (lub pozwany). Taka sytuacja wystąpi, gdy po doręczeniu pozwu, z którą to chwilą następuje stabilizacja postępowania, zostanie zbyta rzecz lub prawo stanowiące przedmiot postępowania, a nabywca nie wstąpi, obojętnie z jakich przyczyn, w miejsce zbywcy. Poza sporem jest bowiem, że strona procesu może rozporządzać rzeczą lub prawem stanowiącym przedmiot postępowania, w szczególności może dokonać przeniesienia na inną osobę.

Artykuł 192 pkt 3 KPC wyraża zasadę, zgodnie z którą takie zbycie nie ma wpływu na dalszy bieg sprawy. Nabywca może jednak wejść na miejsce zbywcy za zezwoleniem strony przeciwnej. Ta ostania kwestia pozostaje poza tokiem rozważań, gdyż wejście nabywcy w miejsce zbywcy eliminuje trudności związane z "rozszczepieniem" sytuacji materialnoprawnej oraz procesowej.

Sąd Najwyższy poddał analizie zagadnienie skutków zbycia w toku procesu rzeczy będącej przedmiotem sporu w uchwale składu 7 sędziów z dnia 5 maja 1951 r., I C Prez. 689/50 (OSN 1952, nr I, poz. 3). Uchwała ta zachowała aktualność na gruncie art. 192 pkt 3 KPC z uwagi na to, że przepis ten stanowi powtórzenie przepisu art. 205 pkt 3 poprzednio obowiązującego kodeksu postępowania cywilnego. Zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie wskazuje się, że w takiej sytuacji sąd rozstrzyga sprawę nie biorąc pod uwagę faktu zbycia, jak też ewentualnie dalszych rozporządzeń rzeczą lub prawem. Orzeczenie zapada na rzecz powoda, mimo że w chwili wyrokowania nie jest to już podmiot uprawniony (lub zobowiązany). Zgodnie jednak z art. 788 § 1 KPC, gdy przejście praw lub obowiązków na inne osoby zostanie potwierdzone odpowiednim dokumentem, sąd nada klauzulę wykonalności przeciwko lub na rzecz tych osób. Nadanie klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu wydanemu na rzecz wierzyciela, który przeniósł wierzytelność na osobę trzecią, wyłącza nadanie klauzuli wykonalności na rzecz tej osoby (por. uchwałę SN z 22 lutego 1984 r., III CZP 2/84, OSNCP 1984, nr 9, poz. 153). Skuteczność wobec nabywcy, orzeczenia zapadłego przeciwko zbywcy pozostającemu w procesie, potwierdza uchwała SN z dnia 27 lipca 1989 r., III CZP 69/89 (niepubl.), zgodnie z treścią której, jeżeli w toku procesu o wydanie nieruchomości stanowiącej przedmiot odwołanej darowizny, obdarowany przeniósł własność tej nieruchomości na inną osobę, orzeczenie uwzględniające powództwo darczyńcy będzie - mimo opiewania na zbywcę - skuteczne także w stosunku do nabywcy (art. 192 pkt 3, art. 366 KPC). Na podstawie tego wyroku darczyńca może wszcząć egzekucję o wydanie nieruchomości przeciwko nabywcy (art. 788 § 1 KPC).

Z powyższych rozważań można wyprowadzić konkluzję, zgodnie z którą zmiana sytuacji stron procesu następująca w wyniku zbycia rzeczy lub prawa stanowiącego jego przedmiot, a wyrażająca się w swoistym rozdźwięku pomiędzy sferą materialnoprawną a sferą postępowania, pozostaje bez wpływu na pozycję przeciwnika procesowego podmiotu dokonującego zbycia. Proces toczy się tak, jakby obie strony pozostawały względem siebie - w określonych stosunkach prawnych - w takich sytuacjach, jakie przysługiwały im przed dokonaniem rozporządzenia. Proces toczy się tak, jakby powodowi nadal służyło prawo, którego ochrony się domaga, mimo że - w wyniku dokonania rozporządzenia - przestał być podmiotem uprawnionym w sferze materialnoprawnej. Stąd na przykład powód - właściciel rzeczy, domagający się jej wydania od osoby nieuprawnionej, po przeniesieniu własności na osobę trzecią nadal będzie legitymowany w procesie windykacyjnym i on uzyska wyrok nakazujący wydanie rzeczy.

Odnosząc przedstawioną analizę do stanu faktycznego rozpoznawanej sprawy trzeba stwierdzić, że także zbycie przez powoda - wierzyciela, dochodzonej przez niego wierzytelności (dokonanie przelewu) w toku procesu, pozostanie bez wpływu na sytuację stron, ze wszystkimi tego konsekwencjami. Oznaczać to musi, że pozwany może wobec powoda skutecznie podnieść zarzut potrącenia, jeżeli przed dokonaniem przelewu spełnione były ustawowe przesłanki pozwalające na skorzystanie z instytucji potrącenia. W pełni podzielić należy wyrażone już przez Sąd Najwyższy (w orzeczeniu z dnia 29 listopada 2001 r., V CKN 1537/00, OSNC 2002, nr 9, poz. 113) stanowisko, zgodnie z którym dokonanie w toku procesu przez powoda przelewu wierzytelności nie wyłącza możliwości zgłoszenia przez pozwanego do potrącenia wzajemnej wierzytelności przysługującej mu wobec powoda.

Pozostaje jednak do rozważenia., czy możliwość dokonania potrącenia przez pozwanego istnieje zawsze. W szczególności należy rozstrzygnąć, czy zawiadomienie pozwanego o dokonaniu przelewu wywiera wpływ na jego sytuację w zakresie możliwości skorzystania z zarzutu potrącenia.

W powołanym wyroku SN z dnia 29 listopada 2001 r., V CKN 1537/00 możliwość zgłoszenia wzajemnej wierzytelności do potrącenia została uzależniona od wiedzy pozwanego o dokonanym przelewie. Sąd dopuścił możliwość skorzystania z instytucji potrącenia do czasu powzięcia przez pozwanego wiadomości o dokonanym przelewie. Stanowisko to należy podzielić. Uzasadniają je ustawowe uregulowania skutków przelewu wierzytelności.

Należy się odwołać do przepisów określających, jakie znaczenie ma wiedza dłużnika o dokonaniu przelewu. Zgodnie z art. 512 KC dopóki zbywca nie zawiadomił dłużnika, o przelewie, spełnienie świadczenia do rąk poprzedniego wierzyciela ma skutek względem nabywcy, chyba że w chwili spełnienia świadczenia dłużnik wiedział o przelewie. Z art. 513 § 1 KC wynika, że dłużnikowi przysługują przeciwko nabywcy wierzytelności wszystkie zarzuty, które miał przeciwko zbywcy w chwili powzięcia wiadomości o przelewie; ma także możliwość dokonania potrącenia wierzytelności przysługującej mu względem zbywcy (§ 2 art. 513 KC). Z uregulowań tych można wnosić, że chwila powzięcia wiadomości o dokonanym przelewie decyduje o skuteczności tej czynności względem dłużnika oraz określa jego sytuację zarówno względem dotychczasowego wierzyciela, jak i wobec nabywcy.

Odnosząc powyższe wywody do sytuacji istniejącej w rozpoznawanej sprawie należy konsekwentnie przyjąć, że pozwana Spółka miała możliwość skutecznego podniesienia zarzutu potrącenia względem powoda, jednak tylko do chwili, w której otrzymała wiadomość o zawarciu przez niego umowy przelewu. Z tą bowiem chwilą pozwana uzyskała wiedzę o tym, że inny podmiot stał się jej wierzycielem w sferze materialnoprawnej. Oznacza to, że powstała dla pozwanej Spółki, wynikająca z art. 513 § 2 KC, możliwość dokonania wobec nabywcy potrącenia wierzytelności, która przysługiwała jej względem zbywcy (powoda w sprawie). W płaszczyźnie procesowej musi to oznaczać wyeliminowanie możliwości zgłoszenia zarzutu potrącenia względem powoda (zbywcy wierzytelności).

W rozpoznawanej sprawie Sąd Apelacyjny ustalił, że pozwana Spółka została powiadomiona listem poleconym o dokonaniu przelewu i że miało to miejsce przed zgłoszeniem przez nią zarzutu potrącenia. Ustalenie to nie zostało zakwestionowane w kasacji, w której - w ramach podstawy kasacyjnej z art. 393[1] pkt 2 KPC - wskazano jedyne naruszenie art. 192 pkt 3 KPC Skarżąca nie kwestionowała prawidłowości dokonanych ustaleń. Sąd Najwyższy pozostaje zatem związany dokonanymi ustaleniami, z których, jak wskazano, wynika, że w chwili podnoszenia zarzutu potrącenia pozwana Spółka wiedziała już o przeniesieniu przez powoda wierzytelności stanowiącej przedmiot procesu na osobę trzecią. Dokonane potrącenie nie mogło już zatem odnieść skutku prawnego w postaci umorzenia obu wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej. Utrzymując więc w mocy nakaz zapłaty przeciwko pozwanej Spółce Sąd Apelacyjny nie naruszył ani przepisów prawa materialnego (art. 498 § 1 KC), ani przepisów postępowania (art. 192 pkt 3 KPC).

Z tych względów kasacja podlegała oddaleniu jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw (art. 393[12] KPC).

Szukaj: Filtry
Ładowanie ...
Gdzie jestem
Spis Treści
Powiązane dokumenty
Zakładki
Ostatnio otwarte
Stan prawny: 02.09.2014 | Grupa ArsLege.pl LexLege na Androida LexLege na Androida
CENNIK | POMOC | KONTAKT