Recepcja prawa rzymskiego w Europie w czasach Odrodzenia (szczegółowo)
Recepcja prawa rzymskiego uważana jest za najważniejsze zjawisko w dziejach europejskiej kultury prawnej. Prawo odrodziło się w umysłach ludzi jako pewien nowy, powracający światopogląd prawniczy – jako sposób rozumowania prawniczego. Istota recepcji XVI-wiecznej polega na tym, że było to przyjęcie rzymskiej siatki pojęciowej, ogólnych konstrukcji prawnych, myślenia prawniczego, koncepcji. Najsilniej recepcja wystąpiła w krajach płw. apenińskiego. Także w Niemczech i krajach Cesarstwa Niemieckiego. Cesarz podtrzymywał fikcję, że Cesarstwo Niemieckie jest kontynuacją Cesarstwa Rzymskiego. Na terenach Cesarstwa Niemieckiego nastąpiła recepcja w ścisłym tego słowa znaczeniu – oficjalnie uznano prawo rzymskie za obowiązujące i stosowane w praktyce wymiaru sprawiedliwości. Wpływ prawa rzymskiego na systemy poszczególnych krajów był różny. Można wyróżnić trzy podstawowe strefy wpływów prawa rzymskiego: kraje o nieprzerwanej tradycji stosowania prawa rzymskiego (Włochy, płd. Francja, Hiszpania), kraje o silnym wpływie (Niemcy, Austria), kraje o ograniczonym wpływie (płn. Francja, Polska, Węgry, Rosja). Włochy Właściwymi twórcami nauki odrodzonego prawa rzymskiego byli komentatorzy. Prawo rzymskie w ich interpretacji zaczęło przenikać jako prawo powszechne do wielu partykularnych systemów prawnych Europy. Komentatorzy w praktyczny sposób modernizowali normy prawa rzymskiego. Ich twórczość dała początek nowym dziedzinom prawa, jak np. prawu międzynarodowemu prywatnemu, prawu handlowemu. Niemcy Zjawisko recepcji prawa rzymskiego na ziemiach niemieckich nabrało cech szczególnych – bwiem w II połowie XV w. nastąpiło oficjalne uznanie go za prawo obowiązujące i stosowane w praktyce wymiaru sprawiedliwości. Wpływy prawa rzymskiego na ziemiach niemieckich sięgały XIII w. Przenikanie prawa rzymskiego na ziemie niemieckie odbywało się najpierw za pośrednictwem kleru. Klerycy bowiem, wykształceni na uniwersytetach włoskich w prawie rzymskim i kanonicznym, zaczęli stosować w sądownictwie duchownym obok prawa kanonicznego – również prawo rzymskie. Przyczyny materialne recepcji – związane były z rozwojem gospodarki towarowo-pieniężnej. Najsilniej więc i najszybciej wpływy prawa rzymskiego były adaptowane w miastach. Natomiast właściciele ziemscy w prawie rzymskim upatrywali instrument prawnego usankcjonowania stosunków feudalnych. Ważnym czynnikiem była potrzeba ujednolicania i uzupełniania partykularnych praw zwyczajowych. Uzasadnienie formalne – idea kontynuacji Imperium rzymskiego. Prawo rzymskie nie było tu traktowane jako prawo obce. Przedmiotem recepcji była tylko część prawa rzymskiego, zawarta w Digestach (w interpretacji glosatorów i komentatorów). Francja Rozwój gospodarczy miast południowej Francji oraz ich kontakty z miastami sąsiednich Włoch spowodowały wzrost zainteresowania prawem rzymskim. Odrodzenie nauki prawa rzymskiego we Francji nie doprowadziło jednak nigdy do jego recepcji jako prawa oficjalnie obowiązującego wymiarze sprawiedliwości. Kryły się za tym motywy polityczne – obawa przez uzurpowaniem sobie z tego tytułu roszczeń cesarzy niemieckich do panowania nad Francją. Legiści francuscy sformułowali teorię, że żadne prawo obcych władców nie uzyska na terenie Francji mocy obowiązującej. Prawu rzymskiemu przyznano
walor jedynie „pisanej racji”. Anglia W Anglii do recepcji prawa rzymskiego nie doszło w ogóle – bowiem nie było przesłanek za tym przemawiających. Na skutek stosowania prawa precedensowego system prawa w Anglii miał charakter powszechny – nie partykularny i nie odczuwano potrzeby wprowadzania jakichkolwiek zmian Polska Stosunek Polaków do prawa rzymskiego schyłku średniowiecza, podobnie jak we Francji, był wyznaczony względami polityki zewnętrznej. Obawy przed narzuceniem zwierzchnictwa niemieckiego powodowały opozycję w stosunku do prawa rzymskiego. W dokumentach znajduje się wzmianki, że Polacy rządzą si swoim prawem a nie prawami cesarskimi. Nowe zainteresowanie prawem rzymskim wiązało się z ogólnym przenikaniem do Polski prądów kulturalnych Odrodzenia, jednak wśród szlachty znów napotkało silną opozycję, tym razem spowodowaną polityką wewnętrzną. Wprowadzenie prawa rzymskiego mogło by doprowadzić do powstania w Polsce ustroju absolutystycznego – a to było nie do przyjęcia dla szlachty polskiej, cieszącej się demokracją szlachecką. W miastach natomiast recepcja prawa rzymskiego nastąpiła za pośrednictwem niemieckiej glosy, która nakazywała uzupełniać luki w prawie prawem powszechnym (rzymskim i kanonicznym).