Artykuły henrykowskie i Pacta conventa
Artykuły henrykowskie (1573 r.). - nazwa pochodzi od Henryka Walezego (pierwszy wybrany na tron w drodze pierwszej wolnej elekcji), inna nazwa art. Henrykowskich to prawa fundamentalne, kardynalne - zebrane są najważniejsze zasady ustroju polskiego - kolejni władcy przystępowali na art. Henrykowskie - w praktyce miały charakter praw stałych - to jakgdyby konstytucja Rzeczpospolitej Szlacheckiej - zebrano dotychczas obowiązujące przepisy - szlachcie udało się uzyskać nowe przywileje ze strony króla - było 21 artykułów: Art. 1: - zasada wolnej elekcji - zakaz elekcji vivente rege (elekcja za życia poprzedniego króla) Art. 2: - mówi o tolerancji religijnej, w Polsce ma panować pokój między różniącymi się w wierze - tolerancja religijna - odwoływano się do Konfederacji Warszawskiej (1573 r.) - 1572 r. noc Św. Bartłomieja Art. 21: - o wypowiadaniu posłuszeństwa królowi, jeżeli król złamie art. Henrykowskie, szlachta będzie mogła wypowiedzieć mu posłuszeństwo - w XVII w. ustanowiono teoretyczny tryb wypowiadania posłuszeństwa: 3 napomnienia: 1. napomnienie prymasa lub innego senatora 2. napomnienie sejmiku 3. napomnienie sejmu - ten teoretyczny tryb nigdy nie był przestrzegany, a szlachta wypowiadała królowi posłuszeństwo poprzez skierowane przeciwko niemu konfederacje, czyli rokosze. Pozostałe artykuły mówią o: - regularne zwoływanie sejmu co 2 lata - kompetencje sejmu i senatu w dziedzinie polityki zagranicznej
- król może zwołać pospolite ruszenie szlachty, tylko za zgodą sejmu i musi spełniać dodatkowe warunki – musi zapewnić obsługę techniczną armii (artyleria, saperzy, żandarmeria) - król może wyprowadzić pospolite ruszenie za granicę, tylko za opłatą 5 grzywien za 1 kopię - ograniczenia czasowe pospolitego ruszenia - zabroniono królowi podziału pospolitego ruszenia na hufce, czyli mniejsze oddziały - pospolite ruszenie stanowi całość - zobowiązano króla do utrzymywania tzw. wojsk kwarcianych (nazwa pochodzi od jednej czwartej) - były utrzymywane z ¼ dochodów króla z królewszczyzn (dobra należące do króla) - wprowadzono instytucję senatorów rezydentów – ciało kontrolne i doradcze u boku króla, początkowo było ich 16, powoływani na 2 lata, zmieniali się po czterech co pół roku (jeden biskup, jeden wojewoda i dwóch kasztelanów), doradzali i kontrolowali króla, czy realizuje politykę sejmu - w Polsce po 1607 r. pojawili się senatorowie rezydenci - w XVII w. zwiększono liczbę senatorów rezydentów z 16 do 28 - w 1717 r. wprowadzono zasadę, że król musiał słuchać ich rad, ale w praktyce nie miało to znaczenia - po 1717 r. obumiera instytucja senatora rezydenta - likwidacja regala górniczego – szlachta mogła wydobywać kruszce (głównie sól) na swojej ziemi - król mógł nałożyć nowe podatki wyłącznie za zgodą sejmu - król mógł się ożenić wyłącznie za zgodą sejmu - artykuły henrykowskie przetrwały do XVIII w.
Pacta conventa:
- akt, który pojawił się w czasie pierwszego bezkrólewia - osobiste obietnice Henryka Walezego (później inni kandydaci w okresach bezkrólewia też składali pacta conventa)
Postanowienia Henryka Walezego: - spłaci wszystkie długi Polski i prywatne Zygmunta Augusta - wesprze finansowo Akademię Krakowską - własnym kosztem wprowadzi flotę wojenną na Bałtyk - co roku będzie utrzymywał 100 młodych szlachciców na uniwersytetach francuskich (stypendia) - obiecał zawarcie sojuszu politycznego i militarnego z Francją (wtedy królem Francji był jego brat Karol) w zamian za piechotę gaskońską od Francji, a my dla Francji jazdę konnicą
Postanowienia Zygmunta III Wazy: - przekazanie Polsce Estonii (Inflant północnych), nigdy do tego nie doszło, ale było to powodem wielu wojen.